Deze twee kunstenaars komen met nieuwe locatie voor Holocaustmonument. Maken zij een kans?

'Dit komt gewoon te laat. We hebben alle procedures al doorlopen'

Al jaren wordt in Amsterdam gebakkeleid over de plek voor een nieuw Holocaustmonument. Twee kunstenaars komen te elfder ure met een alternatieve locatie: half onder de grond op het Mr. Visserplein. Maakt het plan een kans?

Twee kunstenaars komen te elfder ure met een alternatieve locatie voor het nieuwe Holocaustmonument: half onder de grond op het Mr. Visserplein. Beeld Marlena Waldthausen

Steenfabriek Rodruza in Rossum heeft de 103 duizend okergele stenen voor het Nationaal Holocaust Namenmonument al gebakken. Voor ieder Nederlands Shoah-slachtoffer één steen. Maar intussen wordt de komst van het monument in Amsterdam nog steeds bestreden. Een groep omwonenden is fel tegen de beoogde locatie voor de enorme gedenkwand, in een plantsoentje aan de Weesperstraat. De locatie is ongeschikt, het ontwerp voor die plek is te lelijk en het is zonde dat er bomen moeten wijken, vinden ze. Met alle mogelijke juridische middelen willen ze de komst van het enorme gedenkteken voorkomen.

Bovendien hebben ze te elfder ure 'een beter alternatief gevonden'. Kunstenaarsechtpaar Marien Schouten en Roos Theuws, zelf buurtbewoners, presenteren vandaag een plan waarin het monument iets verderop wordt ondergebracht, in een grote ruimte onder het Mr. Visserplein. 'Een win-winsituatie voor het monument en de stad', aldus Theuws. 'Het ei van Columbus', vindt Schouten. Maar het Nationaal Auschwitz Comité, initiator van het monument, reageert lauw. 'Dit komt gewoon te laat. We hebben alle procedures al doorlopen', zegt voorzitter Jacques Grishaver. 'Ik heb ze een vriendelijk briefje gestuurd.'

Het ontwerp voor het nieuwe Holocaustmonument. Beeld Marlena Waldthausen

Gedenkwand

Al jaren wordt er in Amsterdam gebakkeleid over het monument ter nagedachtenis aan alle 103 duizend Nederlandse Joden, Roma en Sinti die het slachtoffer werden van de Holocaust. In de eerste plaats was er binnen de Joodse gemeenschap discussie over de vraag of zo'n monument er überhaupt wel moest komen. Nadat wijlen burgemeester Eberhard van der Laan zich achter die wens van het Auschwitz Comité schaarde, ging het debat vooral over de plaats en de omvang van de gedenkwand.

Fel protest was er over het Wertheimpark, de eerst beoogde locatie. De metershoge betonnen muur die de Amerikaanse sterarchitect Daniel Libeskind had ontworpen zou te veel groen opslokken en vloeken met het bestaande Auschwitzmonument van Jan Wolkers. Daarop liet Van der Laan een uitgebreide studie uitvoeren naar andere mogelijke locaties, de meeste in de oude Jodenbuurt. De keus viel vorig jaar op een bescheiden plantsoentje achter de Hermitage, langs de drukke Weesperstraat.

Aanvankelijk leek dat in goede aarde te vallen, en vorig jaar zomer stemde de gemeenteraad in. Maar bij enkele buurtbewoners groeide afgelopen maanden de irritatie. Hoewel zij het officiële ontwerp nog niet hebben gezien, zien zij het idee van hoge bakstenen muren met metaal erop niet zitten. Ook de procedures zijn niet goed doorlopen, stelt buurtbewoonster Florine Boucher die een handtekeningenactie is begonnen. 'Als de gemeente komende maanden kap- en bouwvergunning afgeeft, zullen we die zeker aanvechten. Desnoods tot aan de Raad van State.'

Een impressie van het geplande monument.

Ondergronds

Onder de tegenstanders zijn dus ook Theuws en Schouten, beiden succesvol beeldend kunstenaar. Al denkend kwamen zij de afgelopen maanden tot de overtuiging dat het veel beter zou zijn het monument te verplaatsen in de ruimte onder en op het Mr. Visserplein, een tunnel die decennia geleden werd afgesloten, en nu deels in gebruik is als kinderspeelplaats. 'Maar het grootste gedeelte staat leeg, zonde van de ruimte', zegt Theuws.

Eerder zei het Auschwitz Comité te passen voor een plek waar 'we weer zouden worden weggestopt'. Maar volgens de kunstenaars gaat dat voor de voormalige tunnel niet op. 'Die angst hebben wij in ons ontwerp juist heel serieus gekomen', zegt Theuws terwijl zij met haar partner over de maquette leunt die zij de afgelopen dagen maakten. 'Het plein moet deels worden geopend zodat er beneden heel veel licht komt. En midden op het plein komen twee grote glazen wanden van twaalf meter boven het plein uit. Het is vanuit alle richtingen te zien.'

Roos Theuws en Martin Schouten. Beeld Marlena Waldthausen

Schouten pakt een van de twee stukjes plexiglas in het schaalmodel: 'Langs het glas moet water stromen. Dat is een verwijzing naar Mozes die de Joden uit Egypte voerde door de zee te splijten.'

Theuws: 'Tussen de glazen platen rijdt de tram. Ook dat is symbolisch. Tijdens de oorlog hebben de trams op dit traject honderden levens gered. Bestuurders stonden op de Plantage Middenlaan precies zo stil dat mensen van het verzet buiten het zicht van bewakers van de Hollandse Schouwburg Joodse kinderen uit de crèche aan de overkant konden bevrijden.'

Mooie plannen

'Het staat iedereen vrij om mooie plannen te maken', stelt voorzitter Boudewijn Oranje van de bestuurscommissie Amsterdam Centrum. Maar hij acht de kans heel klein dat het Namenmonument een andere plek zal krijgen. 'De gemeenteraad heeft ermee ingestemd dus politiek is het afgekaart.' Een ander plan zou alleen kunnen als het Auschwitz Comité dat omarmt en een hele nieuwe procedure start. 'Maar ik begrijp dat zij dat niet doen, dus het alternatief heeft geen enkele formele status.' Mochten er inderdaad bezwaar- en beroepsprocedures volgen, dan denkt Oranje dat de bouwvergunning voor het monument over ongeveer anderhalf jaar definitief kan zijn.

Ja, ze zijn misschien laat met hun plan, erkennen ook de kunstenaars. Maar ze hopen dat het juridische verzet en hun maquette toch zullen overwinnen. 'Beter ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.