interviewlokke moerel

Deze techhoogleraar (zelf herstellende van het virus) is zeer kritisch op corona-apps – en niet eens zozeer vanwege privacy

Het coronavirus dwong Lokke Moerel tot een maand thuisquarantaine met knallende hoofdpijn en benauwdheid. De advocaat en hoogleraar – gespecialiseerd in technologie en internationaal recht – is kritisch over corona-apps. ‘Ook als de app vrijwillig is, zullen werkgevers een ‘groene code’ eisen voor je naar kantoor mag.’

Lokke Moerel.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Telefoon uit Brabant voor de echtgenoot van Lokke Moerel. Weet u nog, die workshop die u heeft gegeven? Twee deelnemers hebben nu coronaverschijnselen.

Het gebeurde begin maart, de dag dat minister Rutte op televisie aan Nederlanders vraagt geen handen meer te schudden. Lokke Moerel en haar echtgenoot overleggen met elkaar. Zo’n workshop van een hele dag in één ruimte, handen schudden, samen lunchen; het risico op een infectie lijkt hun aanzienlijk. Ze besluiten zichzelf thuis in Amsterdam op te sluiten.

Zes dagen later: echtgenoot ziek. Weer zes dagen later: Moerel zelf ziek. Koppijn zo erg ‘dat je niet weet hoe je uit je ogen moet kijken’. En benauwdheid: op een avond is overleg met de dokter nodig. De klachten duren vier weken.

De echtgenoot van Moerel vult elke dag temperatuur en symptomen in op de OLVG corona check, een app met ruim 100 duizend downloads. Medisch personeel beoordeelt de scores en biedt hulp op afstand. ‘Nuttige app’, vindt Moerel, hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg, advocaat en door overheden en multinationals veelgevraagd expert op het gebied van ict en privacy. ‘De app geeft inzicht in het verloop van klachten en het is een prettig idee dat artsen contact opnemen als je toestand verslechtert. Bovendien geeft het een goed gevoel dat medisch experts deze data kunnen gebruiken om meer inzicht te krijgen in het ziekteverloop en de verspreiding van het virus. De privacy is bovendien goed gewaarborgd.’ 

Bij een ander type corona-app – die in de gaten houdt met wie je contact hebt en alarm slaat als je in de buurt bent geweest van iemand met een corona-infectie – heeft Moerel meer bedenkingen. En laat dit nou precies het type tracing app zijn waar minister Hugo de Jonge zijn zinnen op heeft gezet. Dit weekend organiseert zijn ministerie een zogeheten appathon, om dit soort apps te testen. Volgende week beslist hij of en hoe de apps kunnen helpen om het virus in te dammen. 

Vindt u zo’n app die je contacten volgt een te grote inbreuk op de privacy?

‘Ontwerpers kunnen de privacy goed inbouwen in het ontwerp van de app. Met bluetooth – de techniek waarmee je bijvoorbeeld ook telefoons met draadloze koptelefoons verbindt – kunnen telefoons onderling anoniem registreren bij wie je in de buurt bent geweest, zodat je een signaal kunt krijgen als iemand besmet blijkt te zijn. De contactinformatie wordt alleen op je eigen mobiel opgeslagen, zodat niemand erbij kan.

‘Waar ik me veel meer zorgen over maak is dat zo’n app veel loos alarm gaat geven, of juist geen alarm terwijl dat wel nodig zou zijn geweest. En hoe zo’n app het gedrag van mensen, bedrijven en instellingen gaat sturen. Als je een lockdown opheft met het idee dat een app de besmettingen kan beheersen, creëer je schijnveiligheid.’

Geeft u eens een voorbeeld van wat er mis kan gaan?

‘Hiervoor hoef je alleen maar naar de ervaringen in Singapore te kijken, dat nu weer in lockdown is ondanks het gebruik van zo’n tracing app. Elke app heeft een drempelwaarde. In Singapore beoordeelt de app of je gedurende dertig minuten op minder dan 2 meter afstand van iemand bent geweest die later corona blijkt te hebben. Zo ja, dan krijg je een signaal dat je mogelijk zelf ook bent besmet. 

‘Tja, hoe betrouwbaar is dat? Als ik één minuut met iemand ga zoenen met het coronavirus raak ik vast besmet, maar geeft de app geen alarm omdat we minder dan dertig minuten contact hadden. En bluetooth werkt door glas en sommige muren heen. Hierdoor kan de app een signaal afgeven, terwijl mijn buurman, of oma vanachter het raam, nooit in mijn gezicht heeft kunnen hoesten. De app heeft ook pas zin als een meerderheid van de bevolking hem installeert en goed gebruikt. Het is twijfelachtig of dat gaat lukken.’

Idee: heel Nederland installeert verplicht die corona-apps. Ben je gezond en met niemand in contact geweest met een coronabesmetting, dan mag je weer naar je werk en het café. En anders moet je twee weken thuiszitten tot de kust weer veilig is. Oké, er zullen wat foute meldingen doorheen glippen, maar zo kunnen we het land tenminste weer op gang krijgen.

‘Je schetst het als een positief scenario, maar dit is precies het gevaar van zo’n app. Deze apps zijn gedragstechnisch lastig. Ook als de app vrijwillig is, zullen werkgevers een ‘groene code’ gaan eisen voor je naar kantoor mag. Dat zijn zeer ingrijpende gevolgen op basis van een extreem foutgevoelig systeem. Nu moet iedereen afstand houden, maar als sommigen wel naar het café mogen en anderen niet, dan gaan mensen massaal in hun eigen voordeel zo’n app om de tuin leiden. Even je telefoon of bluetooth uitzetten als je anderen ontmoet. Je mobieltje van je moeder meenemen als je weer eens de trein wil nemen. De monitoring die nodig is als je dit wil bestrijden, door te controleren of mensen hun mobiel bij zich hebben, loopt snel uit de hand. Je zult het niet moeten zoeken in verplichten, maar proberen te stimuleren dat mensen zelf verantwoordelijkheid nemen.’

U bent zelf besmet geweest met het coronavirus. Had u anders gehandeld met zo’n tracing app op de telefoon?

‘Het had bij mij eerder averechts gewerkt. Stel, we hadden zonder context een anonieme melding gekregen: ‘U bent in de buurt geweest van een coronageïnfecteerde’, terwijl we goed afstand hadden gehouden. Waren we ineens in quarantaine gegaan? Nu kregen we een telefoontje van een bekende, waardoor we precies snapten hoe sterk de mate van contact was. Dan ga je handelen. 

‘Ik geloof daarom ook meer in een app die fungeert als een geheugensteun voor jezelf als je besmet blijkt. Waar ben je de afgelopen weken allemaal geweest en met wie heb je nauw contact gehad? Dan kun je al die mensen zelf informeren, zij zelf ook weer eerder hun verantwoordelijkheid zullen nemen. Technologie is vaak vervreemdend, je kan je er makkelijker achter verschuilen.’

Dit weekend gaat het ministerie van Volksgezondheid samen met experts een aantal tracing apps testen. Volgende week valt de beslissing of en hoe zo’n app kan helpen om het virus in te dammen. Wat verwacht u hiervan?

‘De app is niet de oplossing, maar kan alleen een hulpmiddel zijn. Je kunt hem ook niet los zien van allerlei maatregelen om de app heen. Bijvoorbeeld: wat mogen werkgevers wel en niet vragen van hun werknemers met zo’n app? Wordt toegang tot openbaar vervoer afhankelijk van je score op de app? Komen er extra coronatestfaciliteiten om te voorkomen dat mensen onnodig twee weken thuis moeten zitten omdat hun telefoon een valse melding geeft? Hoe mensen en organisaties in de dagelijkse praktijk reageren op zo’n app is enorm complex. Ik vrees dat je daar echt niet achterkomt in één testweekend waarin je je blindstaart op de app zelf. Het ontwerp van de app is altijd het sluitstuk, niet het startpunt.’

Apps dringen in China besmettingen terug: ‘Nieuwe mijlpaal in verspreiding massasurveillance’
Een telefoonapp die het besmettingsrisico van Chinezen bepaalt, helpt de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Critici vrezen dat dit nieuwe surveillancesysteem niet meer verdwijnt.

‘Als de app van Hugo ‘Doorpakken’ de Jonge er eenmaal is, krijgen we hem nooit meer weg’
Het app-plan van De Jonge is ongetwijfeld ontstaan uit de beste bedoelingen, schrijft columnist Bert Wagendorp, maar er spreekt ook een grote mate van haast en ongeduld uit: doortastend optreden, en wel nu!

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden