Deze Russische intellectueel trekt ten strijde tegen de 'Sovjet-censuur'

'Ben je niet loyaal, dan zetten we je gevangen. Dat is de boodschap van het gezag'

Als kritisch uitgever en vooraanstaand intellectueel in Rusland heeft Irina Prochorova een 'postmoderne versie' van Sovjet-censuur zien ontstaan in de laatste zes jaar onder Poetin, die zondag hoogstwaarschijnlijk voor zes jaar wordt herkozen. En toch heeft ze hoop.

Irina Prochorova in het Bolsjoi Theater in Moskou, waar de première van de voorstelling Noerejev werd uitgesteld. Foto getty

Stemmen is geen persoonlijke zaak meer op de meest liberale uitgevrij van Rusland. Politiek komt aan de orde in sollicitatiegesprekken. 'De belangrijkste missie van intellectuelen is kritisch zijn op de maatschappelijke situatie', zegt Irina Prochorova, de uitgever. 'En ten tijde van machtsmisbruik, en in zekere zin van een dictatuur, is het heel moeilijk om neutraal te zijn.'

Prochorova is een van de meest vooraanstaande intellectuelen van Rusland. Haar uitgeverij, de New Literary Observer, richtte ze op in 1992, in de vrijheid die plots ontstaan was na het einde van de Sovjet-Unie. Haar missie: een eind maken aan het intellectuele isolement van Rusland via literatuur en, later, ook via de ondersteuning van culturele projecten met een fonds van haar en haar broer, oligarch Michaïl Prochorov.

Tot halverwege de jaren nul zag ze de Russische cultuur grote sprongen voorwaarts maken. In 2003 reikte de regering van president Poetin, die zondag naar alle waarschijnlijkheid herkozen wordt, haar een prijs uit voor het beste educatieve project van het land. Vijftien Poetin-jaren later is alles anders. In haar knusse uitgeverij in het centrum van Moskou zegt ze: 'Ik kan me moeilijk voorstellen dat deze regering me nu zou willen belonen.'

Staat uw uitgeverij onder politieke druk?

'Waarschijnlijk is de literatuurwereld de laatste vrije zone in Rusland. Maar het is een kwestie van tijd.'

Waarom denkt u dat?

'De autoriteiten proberen de sovjetmanier van bestuur te herstellen. Ze dromen ervan het hele sociale leven weer onder controle te hebben. Maar er is geen officiële censuur, in tegenstelling tot de Sovjet-Unie, toen je daar een instituut voor had met regels. Het is praktisch onmogelijk die censuur te herstellen, maar het regime is creatief in het opzetten van een postmoderne versie ervan. Nu werkt censuur zo: er worden openbare schandalen gecreëerd, die scheppen precedenten, waarna er nieuwe wetten verschijnen. Die wetten stapelen zich op. Het is verstikkend voor het culturele leven.'

Op welke schandalen en precedenten doelt u?

'U herinnert zich de zaak met Pussy Riot (de punkband hield in 2012 een protestoptreden tegen Vladimir Poetin in een orthodoxe kerk, red.). Na de opsluiting van de meisjes bedacht het parlement samen met de orthodoxe kerk een wet die schending van de gevoelens van gelovigen strafbaar stelt. Waanzinnig. Hoe meet je de gevoelens van gelovigen? Het maakt de weg vrij voor het regime om zelfs mensen te vervolgen die niets te maken hebben met oppositiepolitiek.

'Nu vecht je voortdurend tegen zelfcensuur. Soms lees ik teksten waarvan ik denk: dit is waarschijnlijk gevaarlijk, want er is een precedent geweest. Het kost nu moeite om te zeggen: we gaan dit gewoon publiceren. In de jaren negentig was er zoveel vrijheid dat ik het gevecht tegen de Sovjet-censuur bijna was vergeten. Naar dat gevecht terugkeren is pijnlijk.'

Brandstichting bij FSB. De protestactie in 2016 van kunstenaar Pjotr Pavlenski stuitte op veel onbegrip.

De Russische cultuur heeft de laatste jaren steeds vaker te maken met overheidsingrepen. In januari verbood het ministerie van Cultuur de vertoning van de zwarte komedie The Death of Stalin, omdat de film kwetsend zou zijn voor 'historische symbolen'. De première van Matilda, een speelfilm over het liefdesleven van de laatste tsaar, werd maandenlang uitgesteld wegens een onderzoek naar mogelijke heiligschennis.

De mokerslag voor de culturele gemeenschap kwam afgelopen augustus. De politie arresteerde de prominente en internationaal gelauwerde theater- en filmregisseur Kirill Serebrennikov op verdenking van grootschalige fraude. Hij zou meer dan een miljoen euro aan subsidies verduisterd hebben. Sindsdien staat hij onder huisarrest. Hij kan een gevangenisstraf van 10 jaar krijgen.

Russische kunstenaars spreken van een georkestreerde aanval door het Kremlin. Serebrennikovs kunst staat haaks op de conservatieve stroming in Rusland die gepropageerd wordt door het ministerie van Cultuur. Serebrennikovs theater in Moskou is een bolwerk van avant-gardekunst. Hij is de regisseur van een balletvoorstelling over het leven van Rudolf Noerejev, een homoseksuele balletdanser in de Sovjet-Unie. De première in het Bolsjoi Theater werd uitgesteld.

Prochorova zucht diep. 'Het is bewust een heel publieke rechtszaak. Het gezag toont zijn macht. De wetshandhavingsdiensten laten trots zien dat ze boven de wet staan. Dat is natuurlijk de boodschap aan de maatschappij. Ben je niet loyaal, dan kunnen we alle wetgeving overslaan en je gewoon in de gevangenis zetten.'

Kirill Serebrennikov De regisseur werd in 2017 gearresteerd wegens fraude, een `georkestreerde aanval.` Foto ap

Hoe weet u zeker dat dit een vooropgezette rechtszaak is?

'Ik was aanwezig bij twee van de zittingen. Het was verschrikkelijk. De advocaten van Serebrennikov toonden allemaal fouten in het onderzoek van het Onderzoekscomité (vergelijkbaar met het Openbaar Ministerie, red.). En dan zit daar gewoon een rechter te glimlachen, die vervolgens de kant van het Onderzoekscomité kiest. Ze pretenderen niet eens meer dat ze zich aan de wet houden.'

Wat is de invloed van dit soort zaken op cultuurmakers?

'In 2012 kreeg het fonds van mijn broer en mij maandelijks vijftig of zestig subsidieaanvragen voor cultuurprojecten in Russische regio's. Vaak zaten er prachtige projecten bij. We huilden bijna dat we geen geld hadden om ze allemaal te ondersteunen. Sinds vorig jaar ontvangen we nog geen tien aanvragen per maand. Mensen zijn bang voor druk van de conservatieve lokale overheden.

'Het is oké als de regering radicale artistieke experimenten niet ondersteunt. Maar de kunstwereld onder druk zetten om pseudo-patriottische rotzooi te maken, dat is gevaarlijk.'

De reactie van het Russische publiek op moderne kunst is niet altijd positief. Er was veel kritiek op het optreden van Pussy Riot in een belangrijke kerk voor gelovigen. Er was onbegrip voor de protestacties van kunstenaar Pjotr Pavlenski die onder meer zijn teelballen aan het Rode Plein spijkerde en de deur van de veiligheidsdienst FSB in brand stak. Zit Rusland wel te wachten op zulke uitingen van moderne kunst?

'Het hangt af van hoe zulke gebeurtenissen in de media getoond worden. Als alle grote media het optreden van Pussy Riot afdoen als een misdaad tegen al het hogere denken, dan geloven veel mensen dat. Dat is waarom media zo machtig zijn.

'Aan de andere kant moeten we begrijpen dat veel mensen moeite hebben om de taal van moderne kunst te begrijpen. Er werd en wordt heel conservatief naar kunst gekeken. Er zijn weinig centra van moderne kunst. En in een land dat zo gigantisch groot is, heb je het probleem dat cultuur soms onbereikbaar is voor veel mensen. Maar mensen leren snel. Je moet de taal van moderne kunst onderwijzen in scholen.'

Pussy Riot. De punkband trad in 2012 op in een kerk. Nu is de schending van gevoelens van geloven strafbaar. Foto afp

U bent politiek betrokken sinds de presidentsverkiezingen van 2012. U voerde campagne voor uw broer, toen hij het opnam als liberale uitdager van Poetin in de presidentsverkiezingen. Hoe kijkt u naar de presidentsverkiezingen van komende zondag?

'Er is sprake van de volledige degradatie van het politieke systeem. In 2012 waren er al veel compromissen en moeilijkheden, maar de weg voor mogelijkheden was veel breder. Jonge mensen richtten sociale bewegingen op. Het was de tijd van hoop en illusies dat er iets veranderd kon worden aan de situatie. Nu zie je dat mensen apathisch geworden zijn.'

Na de arrestatie van Kirill Serebrennikov heeft u de Russische culturele gemeenschap opgeroepen een keuze te maken: nu verenigen voor verzet tegen staatsdruk, of veranderen in een instrument van het regime. In hoeverre is de culturele gemeenschap in staat zich te verenigen?

'Dit is het grootste probleem van de Russische maatschappij. Wat ontbreekt is het idee van vereniging, van horizontale relaties. De moderne Russische staat, laten we zeggen vanaf de 18de eeuw, is altijd autoritair geweest. Alle regeringen en tsaren hebben er alles aan gedaan om te voorkomen dat mensen zich verenigen. Alle pogingen daartoe zijn neergeslagen.'

The Death of Stalin. Het ministerie van Cultuur verbood in januari de vertoning van de zwarte komedie. Die zou kwetsend zijn voor `historische symbolen.`

Denkt u dat het nu anders zal zijn met uitzicht op nog zes jaar president Poetin?

'De Serebrennikov-zaak is het begin van nieuwe ideeën tot vereniging. Voor het eerst in dertig jaar is de theatergemeenschap min of meer tot elkaar gekomen. En er is veel sympathie vanuit andere sociale groepen.

'En ik zag iets bijzonders bij de première van Serebrennikovs voorstelling Noerejev afgelopen december in het Bolsjoi Theater (Serebrennikov zat toen al vast, red.). De enigen die afwezig waren uit de hoogste echelons van de macht waren president Poetin en premier Medvedev. Bijna alle anderen waren er, luid applaudisserend. Alle oligarchen, ministers. Er was een sfeer van protest en solidariteit. Onderlinge spanningen tussen sociale en politieke groepen werden aan de kant gezet. Het was een verenigd protest tegen de repressieve manier van bestuur en het Bolsjoi Theater was er de perfecte plaats voor. In Rusland zijn de eerste tekenen van politieke en sociale verandering altijd voor het eerst zichtbaar in de cultuur. Het was een gek en hoopgevend gevoel.'


Lees hier meer over dubieuze sterfgevallen die aan Rusland worden gelinkt

'Londongrad' was altijd een speeltuin voor rijke Russen, maar aan die gastvrijheid zitten ook schaduwkanten
Al jaren is Londen een speeltuin voor rijke Russen. Dat bracht zo zijn voordelen mee. De keerzijden komen steeds vaker naar voren.

Rusland ontkent zenuwgasaanval zoals altijd, maar sancties lijken nu onvermijdelijk
Schampere opmerkingen en tegenaanvallen hielpen Moskou bij eerdere aanslagen, maar nu lijken sancties onvermijdelijk.

Dit is het zenuwgas waarmee Rusland vermoedelijk ex-spion Skripal probeerde te vergiftigen: novitsjok
Het behoort tot de dodelijkste chemische wapens ooit ontwikkeld: het Russische novitsjok. Volgens de Britse regering is het zenuwgas gebruikt bij de mislukte poging om de voormalige Russische dubbelspion Sergei Skripal uit de weg te ruimen. Als de bewering van Londen klopt, is novitsjok voor het eerst ingezet. Het is vijf tot tien keer dodelijker dan het al dodelijke VX-gas. (+)