Deze rector strijdt tegen Orbán voor het behoud van zijn universiteit

'Er is een pistool op ons gericht. Wij willen dat het weggehaald wordt'

Michael Ignatieff is rector van de Central European University in Budapest. Hij is verwikkeld in een ultiem gevecht om de academische vrijheid van zijn universiteit. De tegenstander is even opmerkelijk als machtig: de Hongaarse regering.

Michael Ignatieff: 'Dit is in zekere zin een intieme familievete: de zoon Orbán die de vader Soros het huis uit probeert te jagen.' Beeld Foto: Marcel Wogram

Michael Ignatieff, een normaal wat breedsprakige universiteitsrector, heeft twee zinnen nodig om ter zake te komen. 'Er is een pistool op ons gericht. Wij willen dat het weggehaald wordt.'

De man in wiens handen dat pistool ligt, is in deze beeldspraak de Hongaarse premier Viktor Orbán. Die lijkt vastbesloten om via een omstreden wet de prestigieuze Central European University (CEU) het land uit te werken. CEU is namelijk het geesteskind van de steenrijke Hongaars-Amerikaanse filantroop George Soros, door Orbán gewantrouwd om zijn progressieve wereldbeelden.

In het hart van die stammentwist moet Michael Ignatieff manoeuvreren. Tot een jaar geleden was hij nog een Harvard-professor met een stil emeritaat in het verschiet. Nu knokt hij voor de toekomst van de Hongaars-Amerikaanse privé-universiteit. Tienduizenden boze Hongaren gingen in april de straat op om hun steun voor CEU uit te spreken.

In zijn met boekenkasten geflankeerde werkkamer in Boedapest houdt de 70-jarige Ignatieff een vurig pleidooi voor een open en liberaal Hongarije. 'Dit land heeft een geweldige intellectuele traditie. Voor Hongarije zou het vreselijk zijn als deze universiteit verdwijnt.' Een koddig poppetje van de Britse Queen kijkt vanaf zijn bureau toe, met ernaast een bordje met goede raad: Keep it simple. Houd het eenvoudig.

Michael Ignatieff

Michael Ignatieff (Toronto, 1947) is schrijver en historicus. Hij was leider van de Canadese Liberale Partij, doceerde internationale betrekkingen aan Harvard, deed verslag vanaf de frontlinies in de Balkanoorlog en presenteerde filosofische talkshows voor de BBC.

In de jaren na 9/11 was Ignatieff niet uit de opiniekolommen van The New York Times weg te slaan. Samen met elf anderen stond hij rond de millenniumwisseling aan de basis van het denkbeeld 'Responsibility to Protect', dat inmiddels is verankerd in het internationaal recht. Het geeft de internationale gemeenschap meer bandbreedte voor het optuigen van humanitaire interventies.

Hij schreef drie romans en publiceerde in 1998 een veelgeprezen biografie over de liberale denker Isaiah Berlin. Voor zijn nieuwste boek, Gewone deugden. Samenhang in een verdeelde wereld (in vertaling verschenen bij Cossee), bezocht hij acht landen om in kaart te brengen welke morele waarden ze delen. Zijn huidige vrouw is Hongaars.

Maar eenvoudig, dat is de situatie juist niet. Voor het eerst sinds mensenheugenis dreigt een Europese lidstaat een universiteit op politieke gronden de nek om te draaien. Er lopen uiterst delicate onderhandelingen waarbij CEU zelf - tot Ignatieffs zichtbare irritatie - aan tafel ontbreekt. In plaats daarvan reisde hij naar Brussel, Berlijn en Washington om de aandacht te vestigen op zijn gevecht: 'Het is een grove fout om een Amerikaans instituut aan te vallen.'

Studenten van de Central European University. Beeld Foto: Marcel Wogram

Premier Orbán noemt CEU consequent de 'Soros Universiteit'. Hoe komt Soros zo gehaat, denkt u?

'Mensen stellen die vraag omdat ze denken: Soros zal wel iets fout hebben gedaan. Ik wijs die vooronderstelling af.'

Maar waar komt de afkeer vandaan?

'George Soros is in dit land geboren, hij is Hongaars tot in zijn vingertoppen. Dit is in zekere zin een intieme familievete: de zoon Orbán die de vader Soros het huis uit probeert te jagen. Maar dit gaat ook over een politicus (Orbán, red.) die de verkiezingen van volgend jaar wil winnen. Deze aanval is daarvoor bedoeld, met ons als collateral damage. En er is de toon waarover de Joodse gemeenschap met recht verontrust is. Die mensen hebben een goede radar.'

U doelt op het veronderstelde antisemitisme in de aanvallen.

'Of die intentie er was of niet, mogen anderen bepalen. Maar de campagne heeft donkere herinneringen wakker gekust, en reken maar dat dit land op het vlak van antisemitisme een donkere geschiedenis heeft.'

Wat beoogt Orbán?

'Hij is een politicus die een vijand nodig heeft om zijn macht veilig te stellen. Einde verhaal.'

Sinds een jaar staat Ignatieff aan het hoofd van CEU, een universiteit die in heel Oost-Europa als excellent te boek staat. De alumnilijstjes lezen als een who-is-who van de politieke elite in Centraal- en Oost-Europa. CEU draagt een geloof uit in 'open samenlevingen', oftewel: een krachtig maatschappelijk middenveld, met ruimte voor ngo's en vrije media. Dat is de filosofie waar oprichter George Soros in heel Oost-Europa zijn naam aan verbonden heeft.

Orbán heeft iets heel anders in gedachten voor Hongarije: een 'illiberale' democratie, waarbij maatschappelijke organisaties zich niet moeten bemoeien met 'staatsaangelegenheden'. De regerende Fidesz-partij monopoliseert het politieke debat. Het resultaat is een meerderheidsdemocratie die volgens critici begint te lijken op Poetins Rusland. In dat model is CEU een onwelkome horzel.

Omstreden wet tegen universiteit

Hongarije heeft een wet ontworpen die speciaal bedoeld lijkt om de Central European University aan te pakken: om in het land te mogen functioneren, moeten buitenlandse universiteiten een vestiging hebben in hun land van herkomst. Dat is bij de CEU niet het geval. Gesprekken over de toekomst lopen, veelal via videoconferentie, tussen de regering-Orbán en de Amerikaanse staat New York. Onder de nieuwe onderwijswet moet CEU ook in New York onderwijs gaan geven. De deadline nadert: is er op 11 oktober geen akkoord tussen beide partijen, dan kan haar licentie op ieder moment worden ingetrokken. In dat geval mag CEU per 1 januari geen nieuwe studenten toelaten. Er ligt een ontwerpakkoord, bevestigt Ignatieff, maar zolang daar nog geen handtekeningen onder staan, is voor de 1.800 studenten niets zeker. Wenen, Praag en enkele andere steden hebben het privé-instituut al een plek in hun stadshart aangeboden. Ignatieff: 'Ik ben gematigd optimistisch. Als we eruit komen, zou dat betekenen dat wij bepaalde onderwijstaken gaan vervullen in New York.'

Hoe verklaart u Orbáns populariteit onder Hongaren?

'Dit is een maatschappij met veel angsten. Angsten over haar identiteit en over de overleving van haar taal. Ik weet zeker dat Orbán Hongaren beter begrijpt dan ik. Bovendien groeit de economie met 3 procent. Veel Hongaren hebben het beter dan ze het lange tijd hebben gehad.'

Een veelgehoorde verklaring is dat de vrije markt na de val van de Muur haar belofte van sociale rechtvaardigheid niet is nagekomen. Trump appelleerde daaraan toen hij zei: 'Zij die vergeten waren, zullen niet langer vergeten worden.'

'Zeker, ik zie dat ook in mijn Hongaarse milieu. Ik ken mensen die maandelijks 450 euro verdienen en daarvan vier kinderen moeten onderhouden. Zij beleven een open samenleving als een plek waar je aan je lot wordt overgelaten. Tallozen stemden om die reden voor een Brexit.'

Studeren met uitzicht op Budapest. Beeld Foto: Marcel Wogram

Soros wilde open samenlevingen creëren in postcommunistische landen. In Hongarije en Polen staat dat concept onder druk. Heeft hij gefaald?

'Nee, ik denk dat we pas halverwege zijn. Democratie is een systeem waarin verliezers het zich moeten kunnen veroorloven te verliezen. Wat nu misgaat in Polen, is dat de regerende partij het systeem zo probeert te veranderen dat ze nooit zal verliezen. Hier in Hongarije net zo. Daar komt de verzwakking van de vrije pers en de rechtsstaat nog bij. Dat is heel gevaarlijk.

'Ten tweede: toen de filosoof Karl Popper het concept van de open maatschappij ontwikkelde, had hij een monocultuur in gedachten. Nederland in 1945, zeg maar. Spoel de band door naar 2017, en een open samenleving betekent: multicultureel, open grenzen. Dat is een aspect waar Oost-Europese landen hartgrondig nee tegen hebben gezegd. Dat brengt de EU in een moeilijke positie. Persoonlijk zie ik het aandringen op vluchtelingenquota als een cadeautje aan de Oost-Europese regeringen.'

Omdat het contraproductief werkt?

'Ja, het gaat niet werken. Deze samenlevingen hebben een heel andere geschiedenis dan West-Europa. Door genocides en etnische zuiveringen zijn ze mono-etnisch geworden en kijken ze heel anders naar migratie. Dat betekent niet dat ik Orbáns antivluchtelingenbeleid verdedig. Hij maakt een karikatuur van de Hongaren, die net zo genereus zijn als andere Europeanen.'

Vurig: 'Staten hebben verplichtingen jegens vluchtelingen. Wie was mijn grootvader? Een vluchteling. Wie was mijn vader? Een vluchteling.'

Ignatieffs stamboom gaat terug tot tsaristisch Rusland, waar zijn grootvader minister van Onderwijs was. Graaf Pavel Ignatiev vluchtte na de Russische Revolutie (1917) met zijn kinderen naar Engeland, en daarna door naar Canada. Honderd jaar later verkondigt zijn veelschrijvende kleinzoon soms verrassende standpunten voor een zelfverklaard liberaal. Niet alleen toont hij begrip voor de Oost-Europese gevoeligheid rond migratie, ook waakt hij ervoor nationalisme te 'demoniseren'. 'Waar ik vóór ben, is een progressieve uitleg van de natie. Maar wel eentje die onbeschaamd de emoties van kiezers aanboort.'

'De sleuteltaal van onze tijd is etnisch nationalisme', schreef u ruim 25 jaar geleden in uw boek Blood and Belonging (1993). Met mensen als Trump, Orbán en Poetin in het zadel lijkt er weinig veranderd.

'De roeping die uitgaat van taal, natie, geloof en territorium is ongekend diep verankerd. Liberaal-progressieven hebben die taal op een presenteerblaadje aan conservatieven en politiek rechts gegeven. Dat is niet alleen een probleem in Hongarije, maar overal. Kijk, Nederland is een tastbaar iets. Utrecht is Utrecht, het is geen verdomd hotel. Die plekken hebben een identiteit die mensen tot tranen toe beroert. Een kosmopolitisme dat daar onverschillig tegenover staat, leidt tot niks.

'Vanaf Francis Fukuyama (auteur van Het einde van de geschiedenis en de laatste mens, red.) hebben we gedacht: de geschiedenis staat aan onze kant. De hele wereld wordt zoals Denemarken. Dat is historische arrogantie. De geschiedenis heeft geen libretto. Ze heeft geen deuntje, je kunt er niet op dansen. Je moet ervoor vechten.'

Heeft CEU genoeg gevochten? Toen Orbán in 2010 het geld voor staatsuniversiteiten met de helft terugbracht, was uw instituut stil.

Knikt. 'Ik kan niets zeggen over het beleid van mijn voorganger. Maar natuurlijk: ik leer nu hoe belangrijk het is om voor Hongaarse instituties op te staan. Ik heb er zelf te weinig aandacht aan besteed.'

Andere instituties zoals rechtbanken in Polen voeren een vergelijkbaar gevecht als het uwe. Wat raadt u hen aan?

'Instituties moeten proberen verbindingen te leggen met het grote publiek en vragen: wilt u een samenleving waarin de staat bepaalt wat universiteiten doceren? Zo ja, dan veroordeelt u uzelf tot kleinsteedse achterlijkheid. Dat is slecht voor uw kinderen. Universiteiten moeten uitleggen dat ze er niet alleen zijn voor de elite.

'In Polen gingen honderdduizenden mensen de straat op om een onafhankelijke rechtsstaat te eisen. Het gevecht is nog niet verloren. Zonder sentimenteel te willen zijn: waar komt vrijheid in Europa vandaan? Van de Poolse vakbond Solidarnosc, van Charta '77 in Tsjechoslowakije, van de Hongaren die het hek optilden voor vluchtende Oost-Duitsers. Dit zijn de mensen die het hele god-damned Sovjetimperium hebben neergehaald. West-Europa heeft daar enorm van geprofiteerd. Het gevaar is nu dat Macron, Merkel en Rutte zeggen: vergeet de Oost-Europeanen, we gaan sneller integreren.'

Wat moet de EU dan doen?

'De Commissie is tegen Hongarije een inbreukprocedure begonnen met betrekking tot CEU, daar zijn we blij mee. Uiteindelijk, en daar wordt het ingewikkeld, zullen de Europese structuurfondsen op het spel komen te staan. In 2020 wordt de volgende Europese begroting aangenomen. Voor een lidstaat die zich niet aan de regels houdt, moeten er gevolgen zijn.'

Dat betekent financiële sancties.

'Ik denk inderdaad dat die optie op tafel moet liggen. Laten we niet vergeten dat er meer lidstaten zijn die zich niet aan de regels houden. Denk aan Frankrijk dat zijn begrotingstekort niet omlaag krijgt. Dit zal een verenigd continent zijn, of niet zijn.'

Vrijdag 1 september geeft Michael Ignatieff een lezing in de Balie (Amsterdam), zaterdag spreekt hij op het 150 Psalms-festival in Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.