drie profielen staatsburgerschap

Deze Palestijnse staatlozen uit Syrië krijgen voor het eerst in hun leven een paspoort

De eerste vluchtelingen uit Syrië hebben een Nederlands paspoort gekregen. Het gaat voornamelijk om Palestijnse staatlozen die vanwege hun status binnen drie jaar kunnen naturaliseren in plaats van de gebruikelijke vijf jaar. 

Laila Sahli kreeg in oktober 2017 een Nederlands paspoort, het eerste paspoort in haar leven. Beeld Raymond Rutting

Het hebben van een nationaliteit is een mensenrecht, dat staat als artikel 15 verankerd in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. Nederland geeft hier net als veel andere Europese landen gehoor aan middels een versnelde naturalisatieprocedure voor staatlozen.

Met de komst van Syriërs naar Nederland nam het aantal staatlozen in ons land fors toe. Van tweeduizend in 2012 tot 12.477 in 2017, zo blijkt uit cijfers van het CBS. De stijging heeft voornamelijk te maken met de komst van staatloze Palestijnen uit Syrië. Ook is er een kleinere groep staatloze Koerden vanuit Syrië naar Nederland gekomen. Hoeveel van hen al een paspoort hebben gekregen, is niet bekend. De IND, die asielprocedures afhandelt, en gemeenten zeggen hier geen zicht op te hebben.

Syrië heeft zijn Palestijnse inwoners, die zich na de Tweede Wereldoorlog in groten getale vanuit Israël als vluchtelingen in het land vestigden, nooit erkend. Hun nakomelingen zijn zonder nationaliteit geboren, en hun kinderen wacht hetzelfde lot. Een vlucht naar Europa kan hier verandering in brengen.

Hoewel staatloosheid in Nederland geen grond biedt voor een verblijfsvergunning, krijgen Palestijnse staatlozen uit Syrië er doorgaans wel een, omdat ze zijn gevlucht voor de oorlog. Net als andere vluchtelingen uit Syrië hebben ze daarom recht op verblijf in Nederland.

Niet trouwen

Staatlozen zonder verblijfsvergunning hebben een veel beperkter leven. ‘Hele gewone dagelijkse dingen zijn voor deze mensen niet mogelijk’, zegt Andrea Vonkeman, directeur van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR. ‘Ze hebben geen recht op huisvesting en onderwijs. Ze mogen geen huurcontracten afsluiten en niet trouwen. Ook legaal werken mag niet.’

De groep bestaat uit onder anderen Rohingya uit Myanmar, Koerden, Roma, Molukkers en Palestijnen die niet uit Syrië komen. Vanwege het uiteenvallen van hun land zijn ze staatloos geworden (de voormalige Sovjet-Unie en Joegoslavië), maken deel uit van een onderdrukte minderheid of zijn bij de geboorte nooit geregistreerd. Ook wetgeving kan ervoor zorgen dat mensen staatloos worden. Zo kan een nationaliteit in een land als Syrië alleen via de vader worden doorgegeven. Als een alleenstaande vrouw uit Syrië in Nederland bevalt, dan is haar kind per definitie staatloos.

Iemand die staatloos is, moet dit met documenten kunnen aantonen. Maar er zijn ook mensen die hierover niet beschikken. Zij belanden – samen met mensen die wél een nationaliteit hebben, maar dit niet kunnen bewijzen – in het gemeentelijke registratiesysteem als ‘nationaliteit onbekend’. 

Het gaat in Nederland om een aanzienlijke groep van 80 duizend mensen. De meesten hebben een verblijfsvergunning, maar er zitten ook staatlozen tussen die niet worden erkend en noodgedwongen in de illegaliteit leven. ‘Ze zwerven van plek naar plek, zijn dakloos of maken gebruik van de bed-bad-brood-regeling of de nachtopvang van de gemeente’, zegt Marlotte van Dael van ASKV, een organisatie die juridisch advies geeft aan vluchtelingen. ‘Het is een heel uitzichtloos bestaan.’

Bewijslast verhoogd

De bewijslast voor het aantonen van staatloosheid is vorig jaar verhoogd, weet Martijn van der Linden, woordvoerder van Vluchtelingenwerk. ‘Tot maart 2017 was een Palestijnse identiteitskaart of een Syrisch vluchtelingenpaspoort nog voldoende. Sindsdien moet je ook een geboorteakte of uittreksel van de burgerlijke stand uit Syrië hebben, en dan ook nog een familieboekje van de VN of van de Syrische Autoriteit voor de Palestijnse Vluchtelingen (GAPAR). Dit maakt het ontzettend moeilijk voor staatlozen om aan te tonen dat zij geen nationaliteit hebben, en dus ook om te naturaliseren.’

In Den Haag wordt al jaren gesproken over het invoeren van een vaststellingsprocedure, waarmee staatloosheid via de rechter kan worden aangetoond. Het wetsvoorstel wordt naar verwachting nog dit jaar in de Tweede Kamer behandeld, maar critici stellen dat in de praktijk weinig zal veranderen. ‘Er is – anders dan in andere Europese landen die een vaststellingsprocedure hebben – geen verblijfsrecht aan gekoppeld’, zegt Marlotte van Dael. ‘Als de asielprocedure van staatlozen wordt afgewezen, dan kunnen deze personen vaak niet terug naar het land van herkomst, omdat ze daar niet worden erkend. Het gevaar is dat deze mensen alsnog in de illegaliteit belanden.’

In Spanje, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Italië, Bulgarije en Hongarije is het wel al mogelijk om staatloosheid via de rechter aan te tonen. Hier is ook verblijfsrecht aan gekoppeld. 

Laila Sahli is sinds oktober 2017 in het bezit van een Nederlands paspoort. Beeld Raymond Rutting

Laila Sahli

Leeftijd: 46

Komt uit: Damascus, Syrië

Woont nu in: Rijswijk

Nederlands paspoort sinds: oktober 2017

‘Ik wachtte ongeduldig op het moment dat ik een paspoort zou krijgen. Elke dag keek ik bij de post of ik al bericht had. Toen het eenmaal zover was, heb ik meteen een vliegticket naar Jordanië en Libanon geboekt om mijn familie te zien. Het heeft vier jaar geduurd voordat ik ze weer in mijn armen kon sluiten.

‘Voordat ik mijn staatsburgerschap kreeg, was ik altijd op mijn hoede. Ik was bang een fout te maken, waardoor ik geen nationaliteit zou krijgen. Zelfs als mij onrecht werd aangedaan, zweeg ik. Nu ik Nederlander ben, heb ik rechten en plichten. Ik mag stemmen, net als andere Nederlanders. Dat voelt heel goed.

‘Het is me nog niet gelukt werk te vinden. In Syrië had ik een baan als schooldirecteur, maar hier in Rijswijk kom ik lastig aan de bak vanwege mijn leeftijd en mijn gebrekkige beheersing van de taal. Mijn dagen lijken op elkaar. Ik doe elke dag boodschappen en heb weinig kennissen. Soms doe ik mee met activiteiten van de Palestijnse gemeenschap.

‘Ik voel mij verantwoordelijk voor Nederland, maar blijf gevoelsmatig verbonden met Syrië. In de toekomst hoop ik op vakantie naar mijn thuisland te kunnen.’

Atwan Abou Salem uit Winssen krijgt binnenkort de Nederlandse nationaliteit. Beeld Katja Poelwijk

Atwan Abou Salem

Leeftijd: 50 jaar

Komt uit: Homs, Syrië

Woont nu in: Winssen

In afwachting van een Nederlands paspoort

‘Het ontvangen van het staatsburgerschap is een droom. Ik zal ontwaken uit mijn coma. Het betekent voor mij bewegingsvrijheid en geeft me het gevoel een compleet mens te zijn.

‘Ik heb tijdens mijn leven meerdere keren nadeel ondervonden van mijn staatloosheid. Zo moest ik in 1993 halsoverkop uit Libië vertrekken, waar ik tien jaar als kok in een pension van (de toenmalige president) Khadaffi werkte. Hij stuurde na ondertekening van de Oslo-akkoorden alle Palestijnen het land uit. Veertien dagen dobberde ik met andere Palestijnen op een boot voor de Europese kust. Er was geen enkel land dat ons accepteerde. Uiteindelijk konden we in Syrië aan wal.

‘Mijn leven in Syrië was goed. Ik klom op tot directeur van een telecombedrijf, maar die functie eiste dat ik veel reisde en dat was als staatloze erg lastig. Ik moest constant allerlei papierwerk indienen en lang wachten op toestemming.

‘Toen ik in 2014 in Nederland arriveerde, heb ik uit dankbaarheid een brief aan de koning en koningin gestuurd. Ik kreeg een brief terug, waarin ze me op hun beurt bedankten voor mijn bericht.

‘Tegenwoordig woon ik in Winssen, waar ik met mijn vrouw en zoon vrijwilligerswerk in een tweedehandswinkel doe. Ik voel me herboren. Zodra ik een paspoort heb, wil ik naar Haifa afreizen, de stad van mijn voorouders. Ik wil de onvervulde droom van mijn ouders verwezenlijken.’

Ramadan Ali heeft in april een Nederlands paspoort gekregen. Beeld Katja Poelwijk

Ramadan Ali

Leeftijd: 36

Komt uit: Damascus, Syrië

Woont nu in: Huizen

Paspoort sinds: april 2018

‘Voor de oorlog had mijn familie een goed leven. We mochten in Syrië dan wel niet stemmen en reizen, maar we hadden onze eigen huizen, auto’s en werk. De oorlog veranderde alles. Palestijnen betaalden een hoge prijs omdat terreurgroepen de kampen binnen vielen. Ik verloor in korte tijd drie broers en mijn vader.

‘Om mijn vrouw en drie kinderen in veiligheid te brengen, vluchtten we naar Libanon. Maar omdat ik Palestijn ben en niet de juiste papieren bezat, kon ik pas na betaling van een grote omkoopsom de grens oversteken. Daarna reisden we illegaal over zee naar Turkije.

‘Sinds ik een paspoort heb, kan ik overal naartoe reizen. Dit geldt ook voor mijn kinderen. Ik ben blij dat zij niet de vernedering zullen doormaken die ik heb doorgemaakt. Als staatlozen waren we getallen, nu zijn we echte mensen. We kunnen op het vliegveld gewoon onze Nederlandse paspoorten laten zien en zullen respectvol worden behandeld.

‘Ik voel me verbonden met Nederland. Als ik iemand een sigarettenpeuk op straat zie gooien, bekruipt me een gevoel van ergernis.

‘We hebben een woning in Huizen en ik heb een vast contract bij een bedrijf dat kaas naar het Midden-Oosten exporteert. Nederland is een geweldig land. Een oude Nederlandse vrouw in onze kennissenkring zei tegen mijn kinderen: jullie grootmoeder is hier niet, dus beschouw mij maar als jullie oma.’  

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.