Deze pabostudenten hebben nog geen diploma, wel een baan

Op de pabo heb je eerder een baan dan een diploma

Nog maar een paar jaar geleden kwam een pas afgestudeerde basisschooldocent nauwelijks aan het werk. Dat is volkomen omgeslagen. Wie nu op een pabo zit, heeft vaak eerder een baan op zak dan een diploma.

Coördinator en vijf studenten van afstudeergroep 4E van de Thomas More Hogeschool in Rotterdam. Beeld Arie Kievit

Toen Anne Dijkhuizen vier jaar geleden aan de pabo begon, zagen haar vooruitzichten er belabberd uit. Het aantal werklozen in het primair onderwijs nam dat jaar, 2013, toe tot boven de 10 duizend. Vooral pas afgestudeerde leerkrachten belandden thuis op de bank.

Dijkhuizen, die zo lang ze zich kan herinneren droomt van een baan als leraar, zag het gebeuren tijdens haar eerste stages: jonge, enthousiaste docenten die hooguit als invaller aan de slag konden en telkens afscheid moesten nemen van een school. 'Ik dacht dat ik zelf nooit aan het werk zou komen.'

Vier jaar later heeft de 23-jarige student nog voor ze is afgestudeerd een jaarcontract op een Rotterdamse basisschool. Net als Stephanie, Roos, Amy en de rest van afstudeergroep 4E van de Rotterdamse pabo Thomas More.

Nu is een deel van de groep bijeen voor een laatste bijeenkomst voor ze afstuderen. Van de tien studenten hebben er negen een baan of uitzicht daarop. Eén student kreeg tot nu toe drie banen aangeboden. Twee anderen staan nu al voor de klas: ze studeerden eerder af om dit schooljaar nog aan de slag te kunnen.

Het verhaal van Dijkhuizen en haar studiegenoten is exemplarisch: in vier jaar tijd sloeg een klotsend lerarenoverschot om in schaarste. Helemaal onverwacht is dat niet. Het lerarentekort hangt al jaren als een dreigende donderwolk boven het onderwijs. In 2007 voorspelde een commissie onder leiding van Alexander Rinnooy Kan al een 'dramatisch' tekort voor 2011. De belangrijkste reden: de massale uitstroom van oudere leraren die met pensioen zouden gaan.

Beeld Arie Kievit

Die grijze golf is er inderdaad gekomen, maar later dan voorzien. Veel docenten bleven in de crisisjaren langer werken dan verwacht. In een paar jaar tijd steeg de gemiddelde pensioenleeftijd van 60 naar 63 jaar. Het tekort werd uitgesteld.

Nu barst het alsnog los. Op dit moment zijn er naar schatting circa 900 onvervulde vacatures voor basisschooldocenten. Als het tegen zit is dat aantal aan het eind van dit jaar verdubbeld.

Ook in het voortgezet onderwijs zijn er momenteel zo'n 500 docenten te weinig: vooral voor de exacte vakken is het moeilijk leerkrachten te vinden. Maar in het basisonderwijs is het tekort het grootst en loopt het snelst op: als er niets gebeurt, kan er in 2025 een gat vallen van tienduizend docenten.

Dat komt behalve door de uittocht van pensionado's, ook door een tekort aan nieuwe aanwas. Steeds minder jongeren tonen interesse voor het lerarenvak. Studeerden in 2005 nog ruim zevenduizend juffen en meesters af aan de pabo, tien jaar later waren dat nog een kleine vierduizend.

Aanzien

Dat is mogelijk te wijten aan het verslechterde imago van leraren, zegt Frank Cörvers, hoogleraar onderwijsarbeidsmarkt in Tilburg. 'Het aanzien van docenten daalde de afgelopen tien jaar fors, dat van basisschoolleerkrachten voorop.' Ook de werkloosheid onder docenten had waarschijnlijk een afschrikwekkend effect.

Er speelt nog iets mee: de laatste jaren worden aan pabostudenten verscherpte kwaliteitseisen gesteld, zoals een toelatingstoets geschiedenis en aardrijkskunde voor mbo- en havostudenten en een rekentoets voor eerstejaars. Het resultaat: een krimp in het aantal pabostudenten van 32 procent in 2015. 'Een uitruil voor kwaliteit ten koste van kwantiteit', zegt Cörvers.

Beeld Arie Kievit

De studenten die nu in het vierde jaar van de pabo zitten, hadden hun afstuderen niet beter kunnen timen. Ze struikelen over de banen - in elk geval in de Randstad, waar het tekort tot nu toe het meest voelbaar is. Pabo's merken dat er flink aan hun studenten wordt getrokken. 'Scholen proberen studenten onder onze neus weg te kapen', zegt Peter Vet, coördinator van de afstudeerfase aan de Thomas More Hogeschool in Rotterdam. 'Eerstejaarsstagiaires krijgen al werk aangeboden.'

Thijs den Otter van de Algemene Onderwijsvakbond (Aob) kijkt er niet van op. 'Ik ken de cijfers van het lerarentekort. Basisscholen staan te springen om personeel.' De 'groenpluk' is niet zonder risico's, waarschuwt de vakbond. 'Er dreigt een ongezonde situatie te ontstaan. Lesgeven is een zwaar beroep, studenten moet je niet te snel te veel belasten.'

De Thomas Mores Hogeschool - die behalve de pabo geen andere opleidingen biedt - heeft daarom onlangs afgesproken met de scholenkoepels dat die alleen nog met toestemming van de school werk mogen aanbieden, zegt afstudeercoördinator Vet: 'Dit is een intensieve studie, die combineer je niet zomaar met een baan.' Nu al merkt hij dat meer studenten vertraging oplopen omdat ze al voor de klas staan. 'Het gevaar is dat ze de opleiding helemaal niet meer afmaken; daarbij zijn scholen uiteindelijk ook niet gebaat.'

Vervelender nog dan de scholen die studenten uit de collegebanken plukken, vindt Vet, zijn de uitzendbureaus die hem bijna dagelijks benaderen. 'Ze willen een gratis workshop geven om studenten te informeren; een excuus om ze binnen te hengelen natuurlijk.' De hogeschool gaat inmiddels niet meer in op de aanbiedingen voor zulke colleges. 'We willen onze studenten behouden voor de scholenkoepels met wie we samenwerken.'

Vanaf september geeft de opleiding bovendien een baangarantie af: nieuwe studenten weten zeker dat ze over vier jaar werk hebben bij een van de scholen waarmee wordt samengewerkt. In de praktijk komen de afstudeerders van nu al zo goed als zeker aan een baan.

Superlovend

Voor Amy Merbis (23) werd onlangs duidelijk hoe de verhoudingen er voor staan. De vierdejaarsstudent deed net als veel van haar jaargenoten mee aan een 'speeddate'-bijeenkomst die een grote Rotterdamse scholenkoepel organiseerde om afstudeerders aan scholen te koppelen. Veel studenten hielden er een baan aan over. 'Scholen waren tijdens de gesprekken allemaal superlovend', zegt Merbis. 'Ze vroegen nauwelijks kritisch door. Het was duidelijk dat ze je probeerden te paaien.'

Hoe gunstig ook voor de pabostudenten, het lerarentekort is een serieus probleem zegt Ad Veen van de PO-raad, organisatie van schoolbesturen. 'Als er niets verandert, valt er straks een gat van misschien wel tienduizend leraren. Dat betekent dat deze generatie kinderen slecht onderwijs gaat krijgen. Dat raakt ons uiteindelijk allemaal.'

Golfbeweging

Het is niet voor het eerst dat er een lerarentekort is. Rond de eeuwwisseling was er ook een tekort in zowel het basis- als het voortgezet onderwijs. Die golfbeweging van te weinig naar te veel docenten heeft ermee te maken dat lerarenopleidingen alleen opleiden tot leraar, zegt Frank Cörvers van de Universiteit van Tilburg.

‘Daardoor kan een tekort snel overslaan in een overschot: als er veel werk is, volgen meer studenten een lerarenopleiding met het risico dat er vervolgens te veel docenten zijn. Hetzelfde effect zie je met bijvoorbeeld de opleiding tot apothekersassistent.’

Onderzoeksbureau Centerdata maakt voor de overheid prognoses van verwachte lerarentekorten of -overschotten. ‘Maar het lastige met prognoses is’, zegt Cörvers, ‘dat ze alleen uitkomen als je er niet in gelooft. Als de overheid de cijfers serieus neemt, wordt er actie ondernomen en dan verandert de situatie weer.’

De oplossing, volgens de PO-raad en vakbond AOb: meer geld. Basisschooldocenten roepen al sinds dit voorjaar om meer loon. Ze willen dat hun salarissen worden gelijkgetrokken met dat van leraren in het voortgezet onderwijs. Op die manier kan het basisonderwijs aantrekkelijker worden voor studenten die nu liever een ander vak kiezen.

Dat zit er voorlopig niet in. Staatssecretaris Sander Dekker (Onderwijs) kan de 2 miljard euro per jaar die nodig is naar eigen zeggen niet beschikbaar stellen omdat het kabinet demissionair is.

Beeld Arie Kievit

Beeld

De pabo's in de Randstad willen in elk geval harder aan de bak om studenten te lokken. 'We hadden al eerder samen met schoolbesturen moeten nadenken: hoe krijgen we meer studenten binnen', zegt Gert Mallegrom, opleidingsmanager van de pabo aan hogeschool Inholland in Den Haag. 'Er zijn veel negatieve vooroordelen over wat de opleiding inhoudt. Het is aan ons om een goed beeld te geven.'

De pabo's kunnen studenten lokken met de gunstige arbeidsmarktvooruitzichten, zegt hoogleraar Cörvers. 'Van de lonen moeten ze het natuurlijk niet hebben. Maar het vak leerkracht is bijzonder. Je kunt kinderen iets heel belangrijks bieden in hun ontwikkeling. Dat moeten pabo's duidelijk maken.'

Terug in Rotterdam hebben de afstudeerders van groep 4E zich intussen over hun visiestuk gebogen: hun persoonlijke visie op het onderwijs in maximaal twee pagina's. Het is een van de laatste onderdelen van de opleiding die nog moet worden afgevinkt, voor ze begin juli hun diploma in ontvangst nemen.

Tussendoor worden de vakantieplannen besproken. Eén student gaat kamperen in Zuid-Frankrijk met haar vriend. Een ander gaat 'nog een keer helemaal los' in Salou. 'Een laatste stapvakantie voor ik aan een degelijk leven voor de klas begin', zegt ze. 'Maar zet mijn naam daar maar niet bij; straks lezen de ouders van mijn leerlingen het nog.'

Het is niet voor het eerst dat er een lerarentekort is. Rond de eeuwwisseling was er ook een tekort in zowel het basis- als het voortgezet onderwijs. Die golfbeweging van te weinig naar te veel docenten heeft ermee te maken dat lerarenopleidingen alleen opleiden tot leraar, zegt Frank Cörvers van de Universiteit van Tilburg.

'Daardoor kan een tekort snel overslaan in een overschot: als er veel werk is, volgen meer studenten een lerarenopleiding met het risico dat er vervolgens te veel docenten zijn. Hetzelfde effect zie je met bijvoorbeeld de opleiding tot apothekersassistent.'

Onderzoeksbureau Centerdata maakt voor de overheid prognoses van verwachte lerarentekorten of -overschotten. 'Maar het lastige met prognoses is', zegt Cörvers, 'dat ze alleen uitkomen als je er niet in gelooft. Als de overheid de cijfers serieus neemt, wordt er actie ondernomen en dan verandert de situatie weer.'

Allemaal al een baan

Roos Coppejans (21) vanaf september parttime voor de klas op Park 16Hoven in Rotterdam, daarnaast runt ze haar eigen onderwijsadviesbureau.

Amy Merbis (23) vanaf september fulltime voor de klas op basisschool Het Tangram in Rotterdam.

Shanice Burgerhout (23) heeft werk, maar weet nog niet waar. De Rotterdamse scholenkoepel RVKO heeft haar een baangarantie gegeven; het is nog niet duidelijk op welke school ze voor de klas komt.

Stephanie Bieshaar (23) vanaf september fulltime voor de klas op een basisschool net buiten Rotterdam.

Anne Dijkhuizen (23) vanaf september fulltime voor de klas op de Imeldaschool in Rotterdam.

Run op pabostudenten

Lerarentekort in Randstad leidt tot jacht op docent in spe
Het oplopende lerarentekort leidt in de Randstad tot een run op pabostudenten. De leraren in opleiding krijgen al vanaf hun eerste jaar werk aangeboden. Twee pabo's hebben een baangarantie afgekondigd voor studenten die in september beginnen. Ook recruiters azen op studenten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.