Reportage Shanghai

Deze ongehuwde moeder houdt China in de ban

Zou Xiaoqi (43) met haar zoon Xinxin, in een park aan de oevers van de Huangpu. Beeld WassinkLundgren

Al twee jaar lang voert Zou Xiaoqi een kansloos gevecht: ze wil dat de Chinese overheid ongehuwde moeders dezelfde rechten geeft als ‘normale’ moeders. Maar ongehuwde moeders zijn een schande voor hun familie en voor het departement familieplanning. Toch krijgt Zou veel steun.

Toen Zou Xiaoqi ontdekte dat ze zwanger was, net nadat haar relatie op de klippen was gelopen, maakte ze een afspraak bij twee ziekenhuisafdelingen. Een bij de kraamzorg, maar ook een bij de abortuskliniek. ‘Het kwam onverwacht en ik wist niet wat ik moest doen’, zegt ze. ‘Ik wist alleen dat ik als ongehuwde moeder in China gediscrimineerd zou worden. Ik voelde me gewoon bang.’

Zou (43) besloot al snel dat ze het kind wilde houden, en is ondertussen moeder van een 2,5 jarig zoontje, Xinxin. Maar ze besloot ook dat ze zich niet bij de discriminatie zou neerleggen. De Shanghainese, die als ongehuwde moeder geen betaald zwangerschapsverlof kreeg, spande een rechtszaak aan tegen de Chinese overheid. Haar juridische strijd, die in China op opmerkelijk veel sympathie kan rekenen, illustreert hoe de maatschappelijke normen er aan het veranderen zijn.

Niet dat ook maar iemand in China gelooft dat Zou haar strijd kan winnen. Ze verloor haar eerste twee rechts­zaken, ging in beroep en verloor daar opnieuw. Afgelopen augustus diende ze bij het Hooggerechtshof van Shanghai – vergelijkbaar met de Hoge Raad in Nederland – een verzoek in om de uitspraken nietig te verklaren en de rechtszaak overnieuw te doen. In november moet het Hooggerechtshof een beslissing nemen. Zou rekent er niet op dat ze in het gelijk wordt gesteld.

‘Waarschijnlijk zal mijn verzoek afgewezen worden’, zegt ze aan een tafeltje in een boekwinkel annex koffiebar, in Shanghai’s nieuwbouwwijk ­Pudong. ‘De kans dat een gewone burger in China een rechtszaak tegen de overheid wint, is heel klein. En de kans dat zo’n zaak heropend wordt, zo goed als nul. Toch denk ik dat het belangrijk is om door te zetten, niet alleen voor mij, maar voor heel veel mensen. Ik hoop dat de samenleving waarin mijn zoon opgroeit, een stuk vriendelijker wordt.’

De schande en de bonus

Zou praat met een zachte, kalme stem. Ze is een kleine, frêle vrouw met een onopgesmukt gezicht en een lange vlecht, en met de praktische outfit van een moeder die voorbereid is op een morsende, kliederende peuter. Zoontje Xinxin is met zijn grootmoeder en zijn kinderoppas naar een zandspeelplaats, in een park aan de oevers van de ­Huangpu, de machtige rivier die Shanghai doorklieft. ‘Hij heeft geen speelgoed nodig’, grinnikt Zou. ‘Als hij maar zand heeft.’

Hoeveel alleenstaande moeders China telt, is niet bekend, maar volgens demografen gaat het om een heel kleine groep. ‘Maar er zijn veel gescheiden moeders’, zegt Zou. ‘En onder hen zijn er velen die evengoed alleenstaand zouden kunnen zijn. Omdat een ongehuwde moeder in China als iets onaanvaardbaars wordt gezien, zijn er veel zwangere vrouwen die tegen wil en dank met iemand trouwen. Waarna dat huwelijk vaak snel strandt. En er zijn ook veel moeders die hun kind afstaan.’

Wie toch beslist om ongetrouwd een kind te krijgen, haalt zich een hoop problemen op de hals. In het ergste geval krijgt zo’n kind geen hukou, het document dat in China toegang geeft tot onderwijs en gezondheidszorg. Ook slagen veel partnerloze vrouwen er niet in hun zwangerschap geregistreerd te krijgen, waardoor ze geen recht op terugbetaling van hun kraamzorg hebben. De 128 dagen betaald zwangerschapsverlof die Chinese moeders krijgen, die liggen al helemaal buiten handbereik.

De Chinese wet stipuleert duidelijk dat elk kind, één of twee ouders, dezelfde rechten heeft. Maar op lokaal niveau spelen andere factoren mee. Zo houdt het departement familieplanning – een restant uit de tijd van de éénkindpolitiek – daar hardnekkig vast aan de oude regels, en weigert het om een zwangerschap te registeren zonder huwelijksakte. ‘Als ze een alleenstaande moeder registreren, kan dat hun prestatiebeoordeling beïnvloeden’, zegt Zou. ‘Dan krijgen ze geen ­bonus.’

Zou Xiaoqi (43) met haar zoon Xinxin. Beeld WassinkLundgren

Wrange opties

Zou – hoogopgeleid, werkzaam bij een multinational en perfect op de hoogte van haar rechten – slaagde er met veel omwegen in om een hukou en kraamzorg te bemachtigen. Maar betaald zwangerschapsverlof, dat kreeg zelfs zij niet voor elkaar. Het enige waarin de bevoegde ambtenaar haar wilde tegemoetkomen, is dat ze ook na de geboorte nog kon trouwen om haar uitkering te krijgen – het hoefde niet eens met de vader te zijn. Zou weigerde en liep zo ruim 7.000 euro mis.

‘Het gaat me niet om dat geld’, zegt Zou, die besloot om het departement familieplanning én de uitkerings­instantie aan te klagen. ‘Ik geef niet om geld en ik wist sowieso dat de kans om te winnen heel klein zou zijn. Maar ik wil de vrijheid om zelf te kiezen. Nu zijn er in China veel vrouwen die tegen hun zin trouwen of die hun kind afstaan. Ik denk dat die twee opties allebei wreed zijn voor een moeder. Ik wil tonen dat er een derde keuze mogelijk is.’

Sinds Zou haar juridische strijd begon, wordt er in China – op websites en in chatgroepen – behoorlijk veel aandacht aan geschonken. Een paar weken lang was Zou’s verhaal trending topic op sociale media, en tal van advocaten schreven over de zaak. In een online-peiling zei 80 procent van de deelnemers betaald zwangerschapsverlof voor ongehuwde moeders te steunen. Het toont hoe de Chinese samenleving, zeker in grote steden, opener wordt.

Evengoed krijgt Zou van andere ­alleenstaande moeders verhalen over sociale uitsluiting en familiale verstoting te horen, en is er volgens haar nog een lange weg te gaan. Ze prijst zichzelf gelukkig. De vader van Xinxin legt haar niets in de weg, haar ouders hebben hun kleinzoon aanvaard en ze heeft een voltijd-kinderoppas. ‘Ik toon Xinxin nu prentenboekjes met verschillende soorten families’, zegt ze. ‘Als hij opgroeit met het idee dat elk gezin anders is, zal hij zijn situatie makkelijker aanvaarden.’

En haar juridische strijd, die wil ze tot het einde aan toe doorzetten, ook al gelooft ze niet in een overwinning. ‘Of ik nu win of verlies, ik denk dat ik sowieso iets nuttigs doe, omdat mijn rechtszaak mensen aan het denken zet. Als je niet nadenkt over een kwestie, dan aanvaard je makkelijk de ideeën die de maatschappij je oplegt. Als mijn rechtszaak mensen inspireert om zelf na te denken over de situatie van alleenstaande moeders, dan is het wat mij betreft al geslaagd.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden