Deze minister legt de rechtspraak in Polen aan de leiband

Jaroslaw Kaczynski, partijleider van de regerende partij in Polen, is het brein achter de omstreden hervorming van de rechtspraak, maar zijn minister van Justitie is er het gezicht van. Zbigniew Ziobro is bezig zijn machtsbasis te vergroten, in de hoop de volgende premier te worden.

Zbigniew Ziobro wil de rechterlijke macht onder politieke controle brengen. Beeld getty

Hij is niet snel boos te krijgen, de Poolse minister van Justitie Zbigniew Ziobro. Maar als hij het is, lopen zijn konen rood aan en valt hij uit de rol van verlegen professor die hij op radio en televisie het liefst speelt.

In korte tijd is de 46-jarige Ziobro bezig de Poolse rechtspraak overhoop te halen. Dinsdag debatteerde het parlement over alweer een nieuwe hervorming, namelijk van het Hooggerechtshof, dat de katholiek-nationalistische regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) ook in handen probeert te krijgen. Buiten liepen demonstranten ertegen te hoop.

Het plan is alle 93 rechters van het Hof vervroegd met pensioen te sturen en te vervangen door kandidaten uit de koker van minister Ziobro. Eerder kreeg hij al de bevoegdheid om voorzitters van rechtbanken naar eigen inzicht te benoemen en te ontslaan. Ook staat Ziobro aan het hoofd van de openbaar aanklagers die door PiS zijn ondergebracht bij het ministerie van Justitie. Het maakt hem tot een soort schaduwpremier.

Ziobro is een jurist uit het diepe zuiden van Polen. Na een mislukte gooi naar het burgemeesterschap van Krakau werd hij in 2005, pas 35 jaar oud, minister van Justitie. Voor PiS een periode om snel te vergeten, want de coalitie klapte al na bijna twee jaar. Tegen die tijd had Ziobro zijn reputatie gevestigd als een sheriff die als het moest boven de wet ging staan, met name in corruptiezaken. Op een persconferentie sprak hij eens persoonlijk een veroordeling uit, ook al moest de rechter zich nog over de zaak buigen.

Indertijd stond hij op plek twee in de partijhiërarchie. Het grote publiek kende hem als de onmiddellijke rechterhand van PiS-partijvoorzitter Jaroslaw Kaczynski. Ziobro gold als de talentvolle kroonprins die Kaczynski op een dag zou opvolgen.

Maar in 2011 gingen hij en de partij ruziënd uit elkaar, nadat Ziobro meer interne democratie had geëist. Hij richtte een nieuwe partij op, het al even rechtse Solidair Polen (SP). Bij Kaczynski leek Ziobro het voorgoed te hebben verbruid. 'Het woord Ziobro was genoeg om Kaczynski te doen trillen van woede', zegt onderzoeksjournalist Wojciech Ciesla van weekblad Newsweek Polska. 'Het vertrouwen was kapot, Ziobro was de ultieme verrader.'

Protest tegen Ziobro. Op het bord staat 'Laatste Oordeel'. Beeld getty

Afhankelijkheidsrelatie

De wending kwam vier jaar later, aan de vooravond van de parlementsverkiezingen van 2015. SP en PiS sloten samen met twee andere splinterpartijen een lijstverbintenis. Het pakte gunstig uit: de restzetels van de kleintjes leverden PiS een meerderheid op in het parlement. Ziobro kreeg zijn oude post terug.

Hebben Kaczynski en zijn voormalige protegé zich dan verzoend? Nee hoor, zegt politicoloog Radoslaw Markowski, verbonden aan het Centrum voor de Studie naar Democratie. 'Kaczynski had hem in 2015 op de knieën. Ziobro's verraad had niets opgeleverd: zijn SP haalde maar een paar procent van de stemmen. Het gevolg is een grotere afhankelijkheidsrelatie. Hij dient Kaczynski met nog meer loyaliteit dan voorheen.' Onderzoeksjournalist Ciesla: 'Kaczynski blijft de baas over het politieke schaakspel, Ziobro is daarin een pion.'

Ziobro is het gezicht van en Kaczynski het brein achter de grootste hervorming in de Poolse rechtbanken sinds 1989. Als tandem brengen ze de rechterlijke macht onder politieke controle. De rechtbanken teruggeven aan het volk, noemt PiS dat. 'We willen een democratie, geen rechtercratie.'

Ziobro blinkt uit in loyaliteit, maar heeft ook de neiging zich te verliezen in persoonlijke akkefietjes. Toen zijn vader in een ziekenhuis overleed, gelastte hij een gerechtelijk onderzoek naar de behandelende artsen. Ook gebruikte hij een paar jaar terug op clandestiene wijze EU-geld voor een partijcongres in Krakau. Toen de Duitse eurocommissaris Günther Oettinger verklaarde dat Polen onder Brussels toezicht moest komen, antwoordde Ziobro dat hij als 'kleinzoon van een Poolse officier' niets voelde voor 'Duits toezicht'.

Kaczynski loopt tegen de 70 en volgens onderzoeksjournalist Ciesla behoort Ziobro tot de kanshebbers om hem op termijn op te volgen. 'Er komt een machtsstrijd aan, Ziobro weet dat. Hij is nu bezig zijn machtsbasis te vergroten, zowel bij grote staatsbedrijven als bij PiS.'

Aanvullingen en verbeteringen: In een eerdere versie van dit artikel werd Jaroslaw Kacynski premier van Polen genoemd. Dat klopt niet, hij was premier van 2006 tot 2007.

President dreigt hervorming te blokkeren

De Poolse president Andrzej Duda dreigt zijn handtekening aan een omstreden hervorming van het hooggerechtshof te onthouden. Hervormingen zijn nodig, omdat de Polen niet tevreden zijn met de manier waarop de rechtspraak werkt, 'maar de hervormingen moeten verstandig zijn', zei de president dinsdag. Zo wil Duda dat voor de verkiezing van een college dat voortaan rechters moet benoemen geen gewone meerderheid wordt vereist, maar een van drievijfde. De regerende PiS komt daar niet aan. Die partij is sinds haar verkiezingsoverwinning in 2015 bezig de invloed van de regering over de staatsmedia, rechtbanken en het Openbaar Ministerie uit te breiden. Zij stelt dat die instanties nog te sterk onder de invloed van communisten staan en vindt dat het parlement meer te zeggen moet krijgen over benoemingen, opdat die instanties meer de gewone burger bedienen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden