Deze methode bezorgt zwevende kiezer zachte landingsbaan

Mark Rutte en Geert Wilders die tegen een debat met vijf lijsttrekkers zijn. GroenLinksers die voor Rutte stemmen omdat ze tegen Wilders zijn. Denk die een denkbeeldig tegengeluid weet te mobiliseren. De tegenstem is het helemaal.

Andries de Marez Oyens maakt de twijfel van de kiezer zichtbaar.

In die zin staat Andries de Marez Oyens in direct contact met de tijdgeest. Vroeger al, toen hij als deel van het trio Yens & Yens muziek maakte voor zowat heel modern dansend Nederland: Scapino Ballet, Conny Janssen, Djazzex, Itzik Galili - noem maar op. Sindsdien verschoof zijn aandacht geleidelijk van beeldende muziek naar lichtbeelden. Inmiddels is hij bij de politiek aangeland.

Wat hem dwarszit, vertelt hij aan de hand van een kinderfeestje met tien gasten. Ze mogen een film uitkiezen. Vier van hen kiezen voor A, drie voor B, drie voor C. Dat wordt A, zou je denken. Maar wat nu als de andere zes A echt niet willen zien, terwijl de kinderen die A en C kozen best wel naar film B willen kijken?

Dan doe je met film B de meeste kinderen een plezier. Conclusie: meeste stemmen gelden is niet altijd het beste. Je moet ook rekening houden met wat mensen niet willen. De tegenstem, zogezegd. Dat die tegenstem niet telt, noemt De Marez Oyens het grootste mankement aan ons kiesstelsel. Een meerderheid die tegen de winnaar is - in Nederland coalitieland kan dat zomaar gebeuren. Als 20 procent voor iets is, ziet wellicht 80 procent het niet zitten.

Verkiezingstijd maakt veel creativiteit los. Mensen blijken het heerlijk te vinden werk te steken in de herziening van ons kiesstelsel of onze staatsinrichting. Die sturen je, zoals een heer uit Heerenveen, een Nieuw Nederlands Kiesstelsel met bijbehorend Hiërarchisch model van Verantwoordelijkheid en Mandatering. Of die maken, zoals een neef uit de provincie Groningen, een voorstel om stemmen te koppelen aan volksraadpleging. Die gaan, zoals Johan Remkes, een staatscommissie leiden die onderzoekt of de burger meer moet worden betrokken bij de politiek. Zelden was de democratie zo levendig als deze eerste maanden van 2017.

Scoren van -5 tot +5.

Geen plan zo driest als dat van De Marez Oyens. Via zijn beterstemmen.nl krijgt de tegenstem gewicht. Een stemwijzer wil hij zijn plan niet noemen - als je meedoet, word je geacht al te weten hoe je over partijen denkt. Eerder is het een werktuig om coalitiekansen te onderzoeken. Als partijen veel tegenstemmen oproepen, is dat een reden hen buiten de regering te willen houden.

Wie de peiling invult, moet partijen een score van tussen -5 en +5 geven. De uitkomsten vormen een prachtige illustratie van het kiezerslandschap. Daar ligt de PVV, met waterhoofd en grote voeten: de partij trekt vooral uitersten. Het CDA rust juist tevreden met een bol buikje achterover: veel kiezers die redelijk tevreden zijn in het midden, weinig echte liefhebbers of haters. Ook opmerkelijk: er worden meer tegen- dan voorstemmen uitgebracht. Koploper GroenLinks zit maar net in de plus, Denk zit als slechtst scorende partij op -4.

De site maakt ook zichtbaar waar de tegenstellingen zitten. Bij PVV-stemmers scoren PvdA, GroenLinks en D66 heel laag, CDA-, D66- en PvdA-stemmers willen absoluut geen PVV. SP-stemmers vinden PVV en VVD allebei ongeveer even erg. VVD-stemmers zijn negatiever over de SP dan over de PVV.

'Zo kan de kiezer zijn twijfel laten doorklinken', zegt De Marez Oyens. Zijn methode bezorgt de zwevende kiezer een zachte landingsbaan. Bijkomend voordeel: dat vermaledijde strategisch stemmen heeft geen zin meer. Alle strategische afwegingen kunnen in de tegenstem worden verwerkt.

Het idee gaat terug tot de begintijd van de democratie. Athene kende het schervengericht, waarmee leiders die zich onmogelijk hadden gemaakt voor tien jaar konden worden verbannen. Idols en aanverwanten werken nog steeds zo: kandidaten worden met een tegenstem weggestuurd. De kiezer wordt een dergelijke variant onthouden. 'Dit zou op het stemformulier als extra kolom moeten worden toegevoegd', vindt de bedenker.

Alleen kleine plus voor CDA, D66 en GroenLinks.

Zou de vorige regering met PvdA en VVD er gekomen zijn als de tegenstem had meegewogen? Mooie vraag, vindt De Marez Oyens. Stemmers met een voorkeur voor VVD of PvdA geven de ander gemiddeld een negatieve score. Grote kans dus dat Rutte II er met tegenstem anders had uitgezien.

Zijn systeem bevoordeelt middenpartijen, dat geeft De Marez Oyens grif toe. 'Maar is dat erg? Zo breng je nuance en mildheid terug in de politiek.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden