Deze mensen eten al decennia dezelfde kerstdis

In deze serie zoekt Gidi Heesakkers naar de gewoonten in het leven van alledag. Met in deze kersteditie: de drie gerechten die in Hattem, Roermond en Liempde jaar in jaar uit op tafel komen.

Sjan Smetsers met haar fotoalbum. Beeld Renate Beense

1. De hazenpeper van Jan-Jaap Eikelboom (46) uit Hattem

'Ik verheug me er nu al op dat de jager weer belt voor mijn haas', mailde Jan-Jaap Eikelboom als reactie op de oproep in deze krant: 'Wie maakt er met Kerst al jaren precies hetzelfde gerecht klaar?'

En ja hoor, toen de Sint een paar dagen het land uit was, hing de jager uit Wezep aan de lijn: of Jan-Jaap weer een volle haas uit de Mastenbroekerpolder wilde. Zo gaat het altijd en zo ging het vijftien jaar geleden voor het eerst. Iemand uit zijn hardloopclubje vertelde dat een kennis van hem een schoongemaakte haas in de kelder had hangen. Dat wil ik ook, dacht Jan-Jaap.

De haas hangt iedere december op exact dezelfde plek op hem te wachten, op de hoek van een aanhangwagen. 'Dit is hem weer', zegt de jager, volgens Jan-Jaap 'een heel rustige, keurige, oude jager, niet het ruige type'. Ze wisselen kort wat woorden - hoeveel hazen mogen ze dit jaar schieten, waar zit het schot? - en dan rekent Jan-Jaap 17,50 euro af, een koopje. 'Bij de poelier betaal je al gauw 100 euro voor een schoongemaakte haas.' In een plastic zak achter in de auto gaat de haas mee naar Hattem. Daar gaat-ie direct aan de twee spijkers die er eigenlijk alleen maar hangen voor dat ene moment per jaar, onder het afdak bij de konijnenhokken. Jan-Jaap fokt thrianta's, een zeldzaam Nederlands ras.

Dit jaar arriveerde het dier later dan gebruikelijk, pas afgelopen woensdag. Eerst was de jager ziek en daarna lag er een dik pak sneeuw; in Nederland is het verboden te jagen door het volgen van sporen in de sneeuw. Jan-Jaap: 'Ik laat de haas eerst een dag of twee, drie ongevild onder het afdak hangen, tot-ie echt goed stijf is. De temperatuur is nu eigenlijk iets te hoog. Echte vorst is ook niet prettig. Om en nabij vier graden is perfect, en droog weer. Vocht is vervelend. Hij moet besterven, niet bederven.'

De rest van het slachtproces, vier of vijf dagen na het schot, duurt een half uur en gebeurt onder de carport met een geslepen Robert Herdermes, een wildschaar en een heggenschaar voor de kop. 'Niemand heeft het mij ooit voorgedaan. Het is een kwestie van gewoon logisch nadenken en van niet met grof geweld in zo'n beest gaan lopen steken.'

Beeld Hans Poel

Afhankelijk van de temperatuur slingert de haas nog een tijdje onder het afdak. Jan-Jaaps drie kinderen vinden het interessant, vooral de jongste van 10 jaar. Ze lusten allemaal haas.

Dit jaar komt-ie pas Derde Kerstdag op tafel, want Jan-Jaap werkt op Eerste en Tweede Kerstdag. Hij was patissier bij De Librije en is nu verpleegkundige.

Een dag voor het serveren maakt Jan-Jaap het gerecht al klaar. 'Dat proef je echt, die ingetrokken smaken.' Het ruggetje wordt uitgesneden, de rest gemarineerd in rode wijn met specerijen. De botten en het slachtafval worden verwerkt tot jus. Alles wordt aangebraden tot een klassieke hazenpeper, geserveerd met peertjes, rode kool, aardappelpuree met knolselderij, spruitjes en 'een fatsoenlijk glas rood' van wijnkoper Co Hartman in Zwolle. 'Met Kerst mag een fles gewoon 30 euro kosten.'

Het zijn de tijd die hij erin steekt en de optelsom van contactmomenten die het traditionele kerstgerecht voor hem zo waardevol maken. 'Even naar de jager, even naar Co, even naar de man op de markt. Dankzij de haas duurt het kerstmaal niet twee uur, maar bijna drie weken.'

Hij komt uit een gereformeerd boerengezin waarin tradities verder geen grote rol speelden. 'Appelmoes als er iemand jarig was, dat was het wel.' Voor hem zijn tradities juist heel belangrijk geworden, zegt Jan-Jaap, momenten die terugkeren zonder dat er afspraken over gemaakt hoeven te worden. 'Op Oudejaarsdag eten we oliebollen onder het afdak bij de konijnen, bier en glühwein erbij. De hele buurt komt, zonder dat ik briefjes door de bus hoef te doen.' Het vervult hem telkens weer met warme gevoelens.

Wat misschien ook nog meespeelt, qua haas: 'Ik treed graag buiten de gebaande paden. Er is niemand in mijn omgeving die een haas klaarmaakt, en al helemaal niet op de manier waarop ik het doe. Ik loop er niet mee te pochen, maar stiekem vind ik dat wel leuk.'

Het is ieder jaar weer spannend of de jager weer met een haas komt. 'Hij wordt ouder. Ik hoop dat het nog lang duurt, maar er komt een dag dat ik iemand aan de lijn krijg die zegt: 'Hij leeft niet meer.' Tijdens een etentje met collega's heeft hij een nieuw lijntje uitgegooid. In zijn telefoon staat nu het nummer van een jager uit Lemele, gewoon voor het geval dat.

Beeld Hans Poel

2. De stoofperen van Rita de Graaf (61) uit Roermond

Dit jaar is ze 37 jaar gelukkig getrouwd met Frans, vertelt Rita de Graaf op de bank onder de trouwfoto, en precies zo lang serveert ze met Kerstmis stoofperen in precies dezelfde schaal van het speciale-gelegenhedenservies.

Eerlijkheidshalve moet ze toegeven dat ze zelf niet zo'n fan is van het bijgerecht, 'maar de familie zweert erbij'. En omdat Frans, de vijf kinderen en de twee kleinkinderen de belangrijkste mensen op de wereld zijn, zal Rita op 24 december, ergens in de middag, opnieuw een pan vol Gieser Wildemannen op laag vuur zetten - een kilo of vier, genoeg voor Eerste en Tweede Kerstdag, fles rode wijn erbij, steranijs, kaneel, vanillesuiker, beetje zout.

Rita de Graaf met haar gestoofde peren. Beeld Renate Beense

Rita eet haar hele leven al stoofperen met Kerst. 'En als kind hield ik er al niet van. Het is vooral Frans die er gek op is, hè Frans?'

Frans, vanuit de open keuken: 'Ja! Willen jullie gekaramelliseerde perenthee?'

Rita: 'De kinderen houden er ook heel erg van. Jij ook toch, Frederik?'

Zoon Frederik, met een stapel boterhammen onderweg naar zijn slaapkamer: 'Ja.'

Waar Rita wél blij van wordt, is de geur van het gerecht. 'Ik heb zo'n beetje mijn eigen recept ontwikkeld, en als wij uit de nachtmis thuiskomen en het hele huis ruikt naar stoofperen, dán overvalt ons het kerstgevoel.' Na de mis zijn er zelfgebakken saucijzenbroodjes en een kerstbrood met spijs. 'Dat is al net zo'n vaste prik.'

'Ik kon niet koken toen ik met Frans trouwde', zegt Rita. 'Gewoon echt niet.' Ze heeft het van hem moeten leren. Hij maakt met Kerst het hoofdgerecht klaar.

Frans: 'Ik denk dat ik Rita haar zin ga geven dit jaar, want ik heb vaak mijn zin gehad met Kerst.'

Rita: 'Bijna altijd hè, met je kalkoen. Daar hou ik dus ook helemáál niet van.'

Frans: 'Een kolossaal stuk vlees op een mooi gedekte tafel, de hele familie eromheen, dat vind ik bij Kerst horen. Rita heeft liever zalm. Ik vond het zelf trouwens ook geen succes vorig jaar, die kalkoen, maar misschien maak ik 'm niet goed klaar.'

Dat is het voordeel van ieder jaar stoofperen: die mislukken nooit.

3.De vanillebavarois van Sjan Smetsers (58) uit Liempde

Sjan Smetsers is vorige week speciaal naar Den Bosch gefietst, een tochtje van 20 kilometer, om vanillestokjes te scoren. Nergens anders waren die dingen te krijgen, en dúúr: 20 euro voor vier stokjes. Maar ja, geen Kerst zonder vanillebavarois en geen vanillebavarois zonder vanillestokjes. 'Vanillesuiker komt er bij mij niet in.'

Al 35 jaar eet de familie Smetsers dit toetje, op Kerstavond, Eerste én Tweede Kerstdag. Een enkele keer komt het ook met Oud en Nieuw op tafel, maar buiten de feestdagen om nooit. Daardoor blijft het speciaal, een smaak om naar uit te zien. Sjan kan plakboeken vol foto's van de kerstdis laten zien. De bavarois staat er altijd op, met verlekkerde blikken op zich gericht.

Het recept komt uit het Kookboek N.C.B., dat vroeger op de huishoudschool in Boxtel werd gebruikt. Daar maakte Sjan voor het eerst ananasbavarois. 'Ik hield van koken en woonde nog thuis toen ik een keer een andere smaak wilde uitproberen. Dat werd deze vanillebavarois. Die was zó overheerlijk dat ik nooit meer een andere versie heb gemaakt.' Of nou ja, één keer, maar die aardbeienbavarois mislukte totaal, dat was dus eens maar nooit meer.

Beeld Renate Beense
Sjan Smetsers' fotoalbum. Beeld Renate Beense

Er zijn veel liefhebbers voor het dessert, dat vol slagroomtoefjes wordt opgediend. Sjan: 'Ze eten niet, ze vreten.' Dan hebben we het dus over de twee kinderen met hun partners, de ouders van Sjan, 94 en 88 jaar oud, en ome Antoon, de alleenstaande oom van man Wil. 'Die at met Kerst altijd bij zijn zus, tante Gon, maar sinds zij is overleden, komt hij gezellig bij ons. Als er andere mensen zijn van wie ik weet dat ze met Kerst alleen zitten, bijvoorbeeld omdat hun man of vrouw moet werken, nodig ik ze ook uit. En ik heb het al vaak genoeg tegen de kinderen gezegd: 'Ken je jongens of meisjes die alleen zijn, neem ze mee!' Dat hebben ze nog nooit gedaan.'

Als er echt veel eters komen, maakt Sjan de bavarois in een afwasteil. 'Ik geef een schaaltje mee aan mijn ouders, en toen de overbuurman nog leefde, ging ik ook altijd even een portie bij hem langsbrengen - een heel degelijk mannetje in een scootmobiel. Eén keer ging hij plotseling staan en gaf hij mij een kusje. 'Zo', zei-ie, 'want jij bent zo lief voor mij.' Ik kreeg het er helemaal warm van.'

Ze eten met Kerst altijd tussen twaalf en een 's middags. Andere terugkerende succesnummers zijn een eenvoudige runderbouillon en varkenshaas. 'Er is toch niks zo fijn als dankbare eters aan tafel? Ze vragen er niet om, maar als ik het menu niet zoals gebruikelijk afsluit, zouden ze allemaal zeggen: hé, waar is die bavarois? Ik wéét gewoon: iedereen houdt een plekje vrij voor dit toetje.'

Zelfde tijd, zelfde plaats

In de serie Zelfde tijd, zelfde plaats volgt Volkskrantauteur Gidi Heesakkers mensen en hun gewoonten. Eerder liep ze mee met de vier gepensioneerde bouwvakkers die elke doordeweekse dag gaan kijken bij de verbouwing van het Utrechtse stationsgebied, en sprak ze Erik Thuis, die al 25 jaar 's nachts shoarma eet bij grillroom Huzur in Utrecht. Wilt u een suggestie doen of heeft u een goede gewoonte? Mail dan: g.heesakkers@volkskrant.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden