Reportage

Deze Litouwers strijden tegen de Russische propagandamachine

Ook Litouwen wordt door Rusland bestookt met nepnieuws, maar Poetins desinformatie stuit op veel verzet. ‘Wat in Oekraïne gebeurt, kan ons ook overkomen. Als je de informatie-aanvallen overziet, weet je wat Rusland van plan is.’

Huib Modderkolk
Een muurschildering in Vilnius. Beeld Jeroen de Bakker
Een muurschildering in Vilnius.Beeld Jeroen de Bakker

Als de 26-jarige Karina Urbanaviciutè haar moeder bezoekt, legt ze voor even de wapens neer. De Litouwse doet haar laptop weg en zwijgt over wat ze dagelijks doet. Zo kan ze haar moeder, die vorig jaar een gecompliceerde operatie onderging en herstellende is, toch nog zien. ‘Ik wil de relatie met haar niet verder riskeren.’

Haar land, dat zich in 1990 losmaakte van het Sovjet-bewind, is al jaren verwikkeld in een informatieoorlog. De constante stroom aan Russische desinformatie, die haar ouders onder meer via Russische tv-kanalen tot zich krijgen, heeft de Litouwse samenleving op scherp gezet.

Urbanaviciutè zag hoe de tweespalt ook in haar familie werd aangewakkerd. Kleine scheuren werden groter. Familieleden bleken vatbaar voor de nostalgie in de Russische desinformatie: het idee dat het vroeger onder het Sovjet-regime beter was, dat Litouwen zwak is en dat de Navo alles wil overnemen. ‘Alsof ze zijn vergeten dat 300 duizend Litouwers in de Sovjet-tijd naar Siberië zijn afgevoerd.’

Toen Rusland Oekraïne binnenviel, op nog geen zeven uur rijden van haar ouderlijk huis in de hoofdstad Vilnius, wilde Urbanaviciutè haar ouders spreken. Ze was bang. Maar wat volgde was een ontluisterend telefoongesprek. Had ze dan niet gehoord over de Oekraïense nazi’s die de Russische bevolking in het oosten van Oekraïne bombarderen? ‘Ik kan ze niet meer overtuigen, sta er alleen voor’, zegt ze van achter een laptop in een kamer van de Universiteit van Vilnius.

Haar familie is de reden dat ze er in augustus 2020 voor kiest om naar de frontlinie te trekken. Ze is dan net klaar met haar masterscriptie aan de Universiteit Utrecht. Onderwerp: hoe de geschiedenis wordt misbruikt om de oorlog in het oosten van Oekraïne te rechtvaardigen. Als ze vanuit Nederland terugkeert naar Litouwen, begint ze bij DebunkEU, een ngo die tegen desinformatie vecht. ‘Het was persoonlijk voor mij. Ik wist: als je het niet bestrijdt, ben je te laat.’

Karina Urbanaviciutè zag hoe Russische propaganda haar familie splijt, er besloot er iets tegen te doen met de ngo DeBunkEU. Beeld Jeroen de Bakker
Karina Urbanaviciutè zag hoe Russische propaganda haar familie splijt, er besloot er iets tegen te doen met de ngo DeBunkEU.Beeld Jeroen de Bakker

Bij die organisatie gaat Urbanaviciutè in de tegenaanval, met de waarheid als wapen. Ze ontrafelt desinformatiecampagnes, werkt samen met nationale media, probeert de bevolking inzicht te geven in Russisch nepnieuws en staat in contact met duizenden ‘elfen’, vrijwilligers, die met haar meestrijden. ‘We moeten onszelf verdedigen, anders overleven we niet als land.’ Ze kent de kracht van de tegenstander. ‘Wat in Oekraïne gebeurt, kan ons ook overkomen. Als je de informatie-aanvallen overziet, weet je wat Rusland van plan is.’

Amerikaanse soldaat met corona

Een goed voorbeeld van zo’n aanval speelt zich af rond het begin van de coronapandemie. Op een militair blog, gehost op een server in San Francisco, verschijnt op vrijdag 31 januari 2020 een artikel over een Amerikaanse militair die met ernstige ademhalingsproblemen is opgenomen in een ziekenhuis in Litouwen. Het zou het eerste coronageval in Europa zijn, een dag nadat de Wereldgezondheidsorganisatie corona officieel als wereldbedreigend heeft aangemerkt. De zorgen zijn volgens het bericht groot: de Amerikaan heeft in Litouwen diverse publieke bijeenkomsten met kinderen bezocht. Er is een speciaal crisisteam opgericht onder leiding van het Litouwse ministerie van Defensie. Op het blog staan foto’s van de militair die op een stretcher wordt afgevoerd.

Het bericht verspreidt zich vliegensvlug via websites, sociale media en chatrooms. Om 9.20 uur verschijnt het op de voorpagina van vijf verschillende nieuwssites, waaronder de site van het Engelstalige maandblad The Baltic Times. Tussen 11.00 uur en 13.40 uur neemt het aantal artikelen en meldingen over corona in Litouwen exponentieel toe. In de namiddag ontvangen Litouwse overheidsorganisaties, waaronder de politie, mails vanuit het Litouwse leger die naar het nieuws verwijzen.

De campagne is grondig voorbereid, blijkt uit de blogpost. Die oogt professioneel en authentiek door de Amerikaanse militaire termen en originele foto’s van Amerikaanse militairen. De post verkrijgt in een paar dagen ruim zestigduizend hits.

De campagne is het werk van Ghostwriter, een hackgroep die berichten fijnzinnig en ondoorzichtig verspreidt in voornamelijk Litouwen, Letland en Polen. Ghostwriter is volgens een rapport van het Amerikaanse cyberbeveiligingsbedrijf Mandiant uit op het ‘versterken van wantrouwen jegens Amerikaanse en Navo-troepen in Europa door hun aanwezigheid als agressief en gevaarlijk voor de lokale gemeenschap te betitelen’.

Het collectief maakte daarbij gebruik van allerlei tactieken, van het hacken van websites tot het plaatsen en verspreiden van opinieartikelen en het namaken van e-mailaccounts om vanuit die bron te communiceren. Ghostwriter probeert met complotten tegen de Navo en Litouwen de open zenuwen in de samenleving te raken. ‘Amerikaanse militairen verplaatsten nucleaire wapens naar Polen en de Baltische landen’, ‘Duitse soldaten molesteren joodse begraafplaats’, ‘Litouws kind overreden door Navo-voertuig’, ‘Litouwse minister van Defensie beschuldigd van seksueel geweld’.

Dat de groep vanuit Belarus opereert, zorgt voor verdere verwarring. ‘Ghostwriter lijkt op een typische Russische operatie, maar dat is het niet’, schrijft het Amerikaanse magazine Wired bijvoorbeeld. Maar Europese inlichtingenbronnen twijfelen niet aan de Russische connectie. Een van hen: ‘Ghostwriter is de Russische overheid.’ De invloed van Rusland op Belarus is groot. De geheime diensten van beide landen werken samen.

Angst zaaien met desinformatie

‘Zo bereik je je publiek: door angst aan te jagen’, vertelt Dominyka Daskeviciute, desinformatie-analist bij de Litouwse strijdkrachten, die dit soort campagnes detecteert. De campagnes in Litouwen hebben verschillende doelen, legt ze uit. ‘De Navo, het Litouwse lidmaatschap van de Navo, de aanwezigheid van Amerikaanse troepen in het land en het vertrouwen in de media.’

Dominyka Daskeviciute is desinformatie-analist bij de Litouwse strijdkrachten. Beeld Jeroen de Bakker
Dominyka Daskeviciute is desinformatie-analist bij de Litouwse strijdkrachten.Beeld Jeroen de Bakker

De hybride aanval – nepnieuws én hacken – toont hoe allerlei informatievormen in elkaar overlopen en elkaar versterken. Litouwen ligt ‘constant onder vuur’, zegt Daskeviciute. De narratieven van de Russische staatstelevisie, die door de Russische minderheid in Litouwen en een deel van de oudere generatie wordt bekeken, worden overgenomen en versterkt door pro-Kremlin-actoren, nuttige idioten en professionele hackers.

In 2020 telde de desinformatie-eenheid van het Litouwse ministerie van Defensie bijna 3.500 unieke gevallen van desinformatie. Vorig jaar steeg dat naar meer dan 5.000. Hoofdonderwerp: de Navo-Ruslandrelatie. Terrein waarop desinformatie meest wordt ingezet: het ondermijnen van de Litouwse defensie. Meest gebruikte narratief: ‘Litouwen is een niet-democratische en/of fascistische staat.’ De laatste weken populair: ‘Navo provoceert Rusland en Belarus’.

Doorslaggevend bij desinformatie is dat het een emotionele reactie uitlokt, zegt Viktoras Dauksas (36), de oprichter van DebunkEU en een collega van Urbanaviciutè. ‘Door mensen bang te maken voor een mythische vijand, voelen ze zich bedreigd’ – of die vijand nou de Navo is, of homoseksuelen, migranten of dokters die het coronavaccin voorschrijven.

‘We zien sterke overeenkomsten tussen pro-Kremlingroepen en anti-vaccingroepen’, zegt Dauksas. De coronacrisis vormde de laatste twee jaar een uitgelezen kans om de tegenstellingen te vergroten. Niet alleen door Navo-militairen aan te wijzen als de verspreiders van corona, maar ook om het wantrouwen tegen de Litouwse regering te versterken. ‘Toen de crisis begon, nam de behoefte aan informatie toe’, zegt Dauksas. ‘We zagen een toenemend aantal complottheorieën, steeds vaker verspreid via video.’ Het hele spectrum – Bill Gates, biologisch wapen, 5G – werd ingezet. Een petitie tegen 5G werd door 25 duizend Litouwers getekend. Complotvideo’s werden meer dan 1,2 miljoen keer bekeken. Dauksas: ‘Op een bevolking van nog geen vier miljoen mensen is dat veel.’ Berichten dat het Russische coronavaccin superieur is, werden het meest gedeeld.

Viktoras Dauksas, mede-oprichter van ngo DeBunkEU, dat strijdt tegen desinformatie. Beeld Jeroen de Bakker
Viktoras Dauksas, mede-oprichter van ngo DeBunkEU, dat strijdt tegen desinformatie.Beeld Jeroen de Bakker

De relatie met Russische desinformatie is niet altijd duidelijk. Dat is, zoals ook duidelijk werd bij de aanval van Ghostwriter, tegelijk de kracht ervan: maak het onzichtbaar en diffuus, zodat het niet wordt herkend. Wel te zien was dat het maatschappelijk protest tegen corona steeds grotere vormen aannam en zich tegen de Litouwse overheid keerde, en dat de leiders van verschillende protestgroepen uitgesproken pro-Russisch zijn of nauwe banden hebben met Rusland, een patroon dat overal in Europa zichtbaar is.

Bedreiging voor de nationale veiligheid

Neem Audrius Nakas, een voormalig parlementslid dat het eurosceptische instituut Ekspertai runt en in contact staat met verschillende ‘verzetsgroepen’. De website van Ekspertai staat vol met Russisch nepnieuws en is, evenals Nakas zelf, door de Litouwse veiligheidsdiensten aangemerkt als bedreiging voor de nationale veiligheid.

Nakas staat weer in contact met oud-politicus en journalist Algirdas Paleckis. Paleckis is de zoon van een Sovjet-diplomaat en werkte in de jaren negentig zelf als diplomaat voor Litouwen. Hij zat in het parlement en was de viceburgemeester van Vilnius. In 2018 werd hij gearresteerd op verdenking van spionage voor Rusland en uiteindelijk in 2021 tot zes jaar cel veroordeeld. Hij had geld aangenomen van Russen in ruil voor het verzamelen van vertrouwelijke informatie. Hij ging in beroep en in de tussentijd richtte hij de informele beweging ‘Dawn’ op.

Nakas was een van de organisatoren van het coronaprotest op 10 augustus 2021 in Vilnius. Op die dag kwamen bij het parlementsgebouw verschillende ‘verzetsgroepen’ samen. Paleckis was een van de sprekers. Uiteindelijk blokkeerden de groepen de uitgang van de Seimas, het parlement. De rellen, waarbij 22 politieagenten gewond raakten, deden denken aan de bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari 2021 en schokten Litouwen. Meer dan honderd mensen werden gearresteerd.

Jurgita Ceponyte (32), onderzoeksjournalist bij de Litouwse publieke omroep LRT, liep die avond met haar hondje langs het protest, maar durfde er niet naartoe te gaan. ‘Ik wist niet of het veilig zou zijn. Er is zoveel haat richting ons, zelfs familieleden haten me. Ze noemen ons prostituees van de macht.’ De journalist bracht de organisatie van het protest in kaart en ontdekte dat er een uitgebreide voorbereiding aan voorafging.

Paleckis speelde daarin ook een rol, hoewel hij als de rellen uitbreken al naar huis is vanwege een huisarrest, zegt Ceponyte. Zijn beweging wil een referendum over het Navo- en EU-lidmaatschap en pleit voor een goede verstandhouding met Rusland en Belarus. Mensen uit zijn omgeving brachten eind januari, vlak voor de Russische invasie van Oekraïne, een onofficieel bezoek aan de Belarussische president Loekasjenko, een actie waarvoor afstemming met de Belarussische geheime dienst nodig was.

Jurgita Ceponyte Beeld Jeroen de Bakker
Jurgita CeponyteBeeld Jeroen de Bakker

Mensen geloven niet meer in feiten

Voor Ceponyte is het duidelijk dat de pandemie de scheuren in de samenleving heeft vergroot. ‘Zoveel mensen geloven niet meer in feiten. Ze zoeken hun eigen feiten op Facebook. Ze willen niet meer bijdragen aan de samenleving: geen belasting betalen, niet meer stemmen.’ Dat maakt ze ontvankelijk voor Russische desinformatie, een gedachte die haar mismoedig maakt, zegt ze in een werkkamer van de publieke omroep. ‘Echt, desinformatie is het machtigste exportproduct dat Rusland bezit, een krachtiger wapen dan olie of gas.’

Het besef dat Litouwen na Oekraïne de volgende kan zijn, heeft het land gemobiliseerd. Het kleine team van DebunkEU, dat vanwege de veiligheid geen vast kantoor heeft, krijgt hulp van inmiddels zo’n vierduizend elfen, vrijwilligers die helpen de desinformatie te beteugelen. De elfen werken voornamelijk anoniem en communiceren via online platforms. Ze noemen zich elfen als tegenhanger tegen de Russische trollen.

Elf Ricardas Savukynas (49), die geen moeite heeft met publiciteit, staat op een donderdagmiddag bij een demonstratie tegen de oorlog voor het parlementsgebouw in Vilnius. Voor hij in de ochtend naar zijn werk gaat als consultant, pakt hij z’n telefoon om vijftien minuten lang trollen te vangen. Op Facebook scrollt hij door reacties en profielen en rapporteert hij valse accounts. ‘Het gebruik van nepaccounts is het laatste jaar enorm toegenomen’, zegt hij.

Ricardas Savukynas bij een pro-Oekraïne-betoging in Vilnius, Litouwen. Beeld Jeroen de Bakker
Ricardas Savukynas bij een pro-Oekraïne-betoging in Vilnius, Litouwen.Beeld Jeroen de Bakker

‘Je spot zo de nepaccounts. Geen achternaam, profiel met stockfoto’s, veel Russische vlaggen, iemand die zeer weinig bijdragen plaatst of weinig vrienden heeft. Sommigen zijn enorm actief’, zegt hij. Dezelfde groepen die eerder op Facebook riepen dat er in Oekraïne een genocide plaatsvond tegen Russische burgers, zijn nu actief in Litouwen. Savukynas: ‘En een jaar terug zagen we een enorme toename van nepaccounts. We vroegen ons toen af wat er aan de hand is. Nu denk ik: dat was de voorbereiding op de oorlog.’

Savukynas is al jaren trollenvanger, onderdeel van een grassrootsbeweging, als paramilitair in de informatieoorlog. De meeste elfen spreken niet over hun baan, die zo twintig uur per week in beslag neemt. In de ochtend rapporteert Savukynas nepaccounts, in de avond werkt hij aan analyses over welke desinformatiegroepen met elkaar samenwerken. Die informatie deelt hij weer met een netwerk van onderzoekers en elfen.

Vrijheid van meningsuiting is geen vrijbrief voor leugens

Ook de Litouwse overheid is de verdediging gaan opvoeren. Het is bij wet verboden om nepnieuws en Russische propaganda te verspreiden en sinds de invasie in Oekraïne ook om de oorlog te ontkennen. Talloze Russische staatsmedia zijn inmiddels verbannen uit Litouwen, hoewel via Android-apps en YouTube nog altijd Kremlinkanalen te zien zijn. Onderzoeksjournalist Ceponyte vindt de verbanning ‘lastig’, want kun je media weigeren en tegelijkertijd volhouden dat er sprake is van vrijheid van meningsuiting? ‘Aan de andere kant: vrijheid van meningsuiting is niet hetzelfde als de vrijheid om te liegen.’

Jurgita Ceponyte Beeld Jeroen de Bakker
Jurgita CeponyteBeeld Jeroen de Bakker

Desinformatie-analist Daskeviciute vindt het weren van Russische staatsmedia een begrijpelijke stap. ‘Het ondermijnen van de Navo en Litouwen is nooit gestopt. Het is een kwestie van tijd voordat de retoriek omslaat in daden. We hebben het gezien in Georgië in 2008, de Krim in 2014, bij de vergiftiging van Skripal in 2018. We weten waartoe het Kremlin in staat is.’

Litouwen heeft de plicht zich te verdedigen, meent Daskeviciute. Daarom is er geïnvesteerd in defensie en is de bestrijding van desinformatie verankerd in de Litouwse instituten. Als het leger desinformatie ontdekt, waarschuwt het de getroffen overheidsorganisaties en adviseert het wat te communiceren (‘we herhalen nooit het gebruikte narratief’). Ook werkt de desinformatie-eenheid samen met de nationale media van het land, een uitzonderlijk verbond. ‘We communiceren met hen als we nepnieuws zien.’

Ook Karina Urbanaviciutè vindt het verbod op bepaalde media zinvol. ‘Russia Today en Sputnik zijn geen media, het zijn verspreiders van alternatieve theorieën, onderdeel van Poetins informatieoorlog.’ Haar collega Dauksas laat cijfers zien van de Russische propagandamachine. 325 miljoen euro budget voor RT alleen, 1,3 miljard euro voor alle Russische staatsmedia in 2021. Urbanaviciutè kijkt onderwijl op haar laptop naar beelden van de Russische president Poetin tijdens een concert met de titel ‘Een wereld zonder nazi’s’. Met verontwaardiging: ‘Hoor wat ze zingen: ‘Lenin en Stalin zijn groot, Kazachstan, Tadzjikistan en de Baltische staten zijn van ons.’ Mijn familie kijkt hiernaar.’ Dauksas vult aan: ‘73 procent van de Russen steunt een inval in Polen en de Baltische staten. In Russische talkshows wordt opgeroepen Litouwen binnen te vallen.’

Als het in Litouwen zover komt, dan weet Urbanaviciutè niet wat haar familie gaat doen. De ogen achter haar zwarte bril staan droevig. ‘Ik denk niet dat ze overstappen naar de Russen, maar zeker weten doe ik het niet. Dat is een pijnlijke gedachte.’

Belscript

Paulius Senuta (45) heeft een eigen plan bedacht tegen Russische propaganda: bel Russen op. Toen sociale media in Rusland werden afgesneden, richtte de directeur van een advertentiebedrijf CallRussia.org op, een website waar de telefoonnummers van veertig miljoen Russen zijn ingeladen. Tienduizenden vrijwilligers uit 116 landen belden al meer dan 100 duizend Russische burgers op. Senuta: ‘Mijn hypothese is simpel: ik geloof dat iedereen het erover eens is dat het doden van mensen slecht is.’

Senuta pakte het groots aan: een spetterende website, hulp van een pr-bureau uit New York. ‘En ik ging met psychologen praten om een script te ontwikkelen.’ Want zomaar Russische burgers bellen die in een andere informatieomgeving leven, ontdekte hij al snel, zorgt niet per se voor een goed gesprek. Na 150 proefgesprekken scherpte hij het script verder aan. ‘Een menselijkere aanpak. Direct in de aanval gaan heeft geen zin.’

Het script gaat nu als volgt:

Verbinding maken en korte introductie.

Iemand aan het praten krijgen, maakt niet uit waarover.

Vragen of de Rus bekend is met de situatie (niet oorlog!) in Oekraïne.

Als de Rus zegt dat hij ermee bekend is, doorvragen. Waarmee bekend?

Dan volgt het Russische narratief: het leger brengt vrede, voedsel en kleding.

Zeggen dat je andere beelden ziet. Goed om daarbij recente gebeurtenissen aan te halen.

Russische reactie: dat is niet waar, je bent gehersenspoeld.

Zeggen dat het moeilijk is om zoveel beelden/doden/aanvallen in scène te zetten.

Dan subtiel verwijzen naar een VPN-verbinding om zelf de beelden te bekijken.

Verwijs naar bijvoorbeeld Franse of Duitse media (niet Amerikaanse!).

De eerste dagen waren de reacties op de telefoontjes boze. Senuta merkt inmiddels dat er meer ruimte is voor een gesprek. ‘Russen zijn de eerste shock voorbij en durven meer te praten. Sommige gesprekken duren een uur.’

Of het effectief is, weet hij niet. 36 procent van de telefoontjes leidt tot een gesprek. Senuta hoopt dat CallRussia ervoor zorgt dat Russen de oorlog in elk geval niet meer actief steunen. ‘Ik heb niet de illusie dat ze er ineens compleet anders over gaan denken.’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden