Deze Leidse onderzoeker weet meer van lianen dan Tarzan

Of hij regelmatig als Tarzan aan een liaan slingert? Nou, als Tarzan, dat niet. En regelmatig, dat al helemaal niet. Maar een paar meter heen en weer, op een mooie dag in de jungle, dat heeft de Leidse lianenexpert Paul Hoekstra wel eens gedaan.

Archiefbeeld van een jungle.Beeld anp

Moet je wel de goede liaan uitzoeken, zoals de wurgvijg die van boven naar beneden groeit. Best zeldzaam, want de meeste lianen groeien omhóóg, waarbij ze vast zitten aan de grond en een boom als ondersteuning gebruiken. Type klimop dus. En aan een klimop is het lastig slingeren.

Liefst negen nieuwe lianensoorten beschreef Hoekstra onlangs in biologenblad Phytokeys. Al die houtachtigen groeien naar het licht, omhoog in de boomtoppen hun bloemen te laten bloeien.

Een blik op die bloemen is cruciaal om de ene soort van de andere te onderscheiden, van onderen lijken lianen vaak teveel op elkaar. In de jungle zijn biologen rustig een dag met klimgereedschap in de weer om één bloem te pakken te krijgen.

Gelukkig verzamelden avonturiers uit het verleden ook al lianen. In de botanische collectie van Naturalis vond Hoekstra vele exemplaren waarvan de soort nog niet was beschreven. Niet complete lianen natuurlijk, dan zouden de archiefkasten wel erg snel uitpuilen. Onderzoekers bewaren meestal alleen bloemen, bladeren en stengels, uitgedroogd op vellen van 27 bij 41 centimeter; een conserveringstechniek die vergelijkbaar is met het uitdrogen van bloemen en herfstbladeren tussen de bladeren van dikke boeken.

Uit de vergetelheid

Jaarlijks publiceren Nederlandse wetenschappers 172 duizend onderzoeken. In deze rubriek een greep uit de ontdekkingen die bijna onopgemerkt waren gebleven.

Wie
: Paul Hoekstra van Naturalis
Wat: Biologie
Het onderzoek: A nonet of novel species of Monanthotaxis
Vrij vertaald: Voilà, negen nieuwe lianensoorten ontdekt

De bloemen van de lianen waren soms wel honderd jaar oud. En meestal klein en gesloten. Totdat Hoekstra ze in kokend water wierp, de knop zich opende en de meeldraden zich lieten zien. Cilindervormige meeldraden. Aambeeldvormige meeldraden. Steriele aanhangsels tussen de meeldraden. Het zijn cruciale aanwijzingen voor het bepalen van de soort.

En negen soorten waren dus nieuw voor de biologieboeken. Zo'n nieuwe soort beschrijven legt de basis voor meer wetenschappelijk onderzoek. Zo wil Hoekstra voor zijn promotieonderzoek ontdekken hoe zogeheten Monanthotaxislianen - kenners herkennen ze aan een geur die wel wat wegheeft van tandpasta - zo zijn geëvolueerd dat ze in hetzelfde stuk bos naast elkaar kunnen groeien zonder elkaar eruit te concurreren. Maar dat kan natuurlijk pas als je weet welke soorten er überhaupt groeien en hoeveel er daarvan zijn.

Ook buiten de biologie zijn mogelijk toepassingen. Een lianensoort in Tanzania bevat stoffen die kankercellen remmen. In het lab, in een petrischaaltje, maar toch. En in Ghana plukken mensen soms de bladeren van een bepaalde lianensoort omdat daar brouwsels en smeersels van te maken tegen malaria. Wetenschappers die de proef op de som willen nemen, moeten wel eerst weten om welke liaan het precies gaat. Zonder definities geen duidelijkheid.

Een bekende wet in het natuurbeheer luidt: alles zonder naam is vogelvrij. Ook daarvoor is het werk van Hoekstra van belang. Een van de nieuwe soorten die de bioloog ontdekte, blijkt alleen voor te komen in één natuurgebied in Zuid-Oost Tanzania. 'Op satellietfoto's zag ik dat de helft van het bos inmiddels is weggekapt. Misschien dat het mogelijk uitsterven van deze lianensoort druk op de ketel kan zetten om het bos beter te beschermen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden