Deze kerk van ongelovigen viert de christelijke deugden, maar zonder God

Sunday Assembly bekeert met high fives, taart en gemeenschapsgevoel

De combinatie atheïsme en behoefte aan bezinning heeft wereldwijd geleid tot de Sunday Assembly, een kerk van ongelovigen. Tegenstanders hebben er geen goed woord voor over - 'voetbal zonder bal' - en Ricky Koole doet het op háár manier.

Ongelovige gelovigen van de Sunday Assembly. Beeld Kazuma Eekman

Dolf Jansen zegt twee plekken het liefst te mijden. Dat zijn, los van elkaar, Amsterdam-West en de kerk. 'En nu sta ik hier.' Jansen, opgegroeid in Amsterdam-Oost, laat een welbewuste stilte vallen en kijkt zijn ongelovige gemeente veelbetekenend aan. De kerk in Amsterdam-West vult zich met gelach.

Cabaretier Jansen fungeert vanavond als predikant in De Nieuwe Liefde, een lichtgevend gebouw aan een donkere kade. Zes jaar geleden heeft theoloog en dichter Huub Oosterhuis dit voormalig pakhuis omgetoverd in een multireligieus centrum. Nu hebben de ongelovigen bezit genomen van zijn kerk.

Bezinning

Deze alternatieve kerkdienst is een idee van Ricky Koole, in zekere zin een uit de hand gelopen jeugdherinnering. Als kind van ongelovige ouders ging Koole weleens met haar oma mee naar de kerk. De herinnering wordt nog altijd gekleurd door de samenzang. 'De Heer is mijn herder. Mooi lied vond ik dat.' Dat collectieve gevoel van bezinning heeft haar nooit losgelaten. Om die reden vond ze zichzelf op zondagochtenden met Leo Blokhuis, haar gelovige echtgenoot, terug in De Nieuwe Liefde. Maar dat gevoel kaatste telkens terug op een ontbrekend godsbesef.

'Ik ben gewoon in de basis niet gelovig te krijgen', zegt de 44-jarige actrice en zangeres in een café op een van de laatste winterdagen in 2017. Daarom ging ze langs bij Huub Oosterhuis. Was het mogelijk vier avonden per jaar de beschikking te hebben over De Nieuwe Liefde om de jaargetijden in te luiden?

Zo verenigt Ricky Koole sinds vijf jaar haar atheïsme en behoefte aan bezinning. Daarin staat ze overduidelijk niet alleen. De Nieuwe Liefde is op 21 maart tot op de laatste plaats bezet om de lente te verwelkomen.

Tot ver in de vorige eeuw zou een dergelijke bijeenkomst ondenkbaar zijn geweest. Maar na vijftig jaar van ontkerkelijking zijn de scherpe kantjes ervan af. Geloof en zingeving zijn communicerende vaten, waaruit ieder het zijne mag putten. De Nieuwe Liefde is niet de enige plek waar ongelovigen teruggrijpen naar de christelijke rituelen om hun leven te verdiepen.

Voetbal zonder bal

Flirten met God is de misprijzende titel van het proefschrift dat godsdienstwetenschapper Koert van der Velde over deze ontwikkeling heeft geschreven. Hij kan er niet warm voor lopen. De ongelovigen misbruiken het gereedschap van de kerk om 'een verwaterde vorm van religie' in elkaar te timmeren. Voor hem is een dienst zonder geloof als voetbal zonder bal.

Kennelijk vinden een hoop mensen dat geen bezwaar, voetbal zonder bal. Zie de Sunday Assembly, een internationaal verband van gelovige ongelovigen dat in zeventig wereldsteden wortel heeft geschoten.

Om dezelfde redenen als Ricky Koole begonnen de Britse komieken Sanderson Jones en Pippa Evans vier jaar geleden in Londen met de zondagse samenkomsten. Eens in de maand is Conway Hall, een centrum van vrijzinnigheid, hun plaats van samenkomst. De naam van God wordt niet gehoord, maar samenzang smeedt de band en vanaf de kansel klinken toespraken of gedichten die te denken geven.

Dienst voor ongelovigen. Beeld Kazuma Eekman

Het initiatief van Jones en Evans heeft vooral in de Engelstalige wereld navolging gekregen. Nederland is van de partij met de steden Amsterdam, Apeldoorn en Utrecht. Elke maand staat een thema centraal en dat is deze zondag in Utrecht 'thuis'.

Zestig belangstellenden hebben zich verzameld in The Venue, een cultureel partycentrum in de binnenstad. De leus 'Live better, help often, wonder more' wordt op een doek geprojecteerd. Sommige bezoekers hebben zelfgebakken taart bij zich.

Dat van die taart is trouwens een misverstand. Toen Ewout Jansen twee jaar geleden de spelregels van de Sunday Assembly in handen kreeg, werd taart aangeprezen als ideaal smeermiddel voor de samenhang. Achteraf bleek dat voor vergaderingen te gelden, niet de diensten. Jansen heeft het maar zo gelaten. 'Zo'n taart werkt namelijk wel.'

High fives

Het is 11 uur 's ochtends en de geïndividualiseerde samenleving is ver weg in The Venue. De A Meezingband speelt het nummer Home is wherever I'm with you en de ongelovige gemeente veert enthousiast overeind om de heupen los te gooien.

Straks zal gedragsbioloog Jan van Hooff vertellen wat dieren van hun huis maken. Maar eerst is er het ritueel van de high fives. Daarmee worden de nieuwkomers welkom geheten. De 34-jarige Jansen beseft dat zo veel uitbundigheid wel wat durf vergt. Maar ook daarvoor geldt: 'Het werkt wel.'

Volgt een filosofische speeddate om banden te smeden. Onbekenden zoeken elkaar op om een gesprek aan te knopen. Vandaag luidt de openingsvraag: wat is voor jou thuiskomen? Ramiro Gomes Monteiro antwoordt dat thuiskomen voor hem zijn muziekinstrumenten zijn.

Gomes Monteiro is een man van Kaapverdische herkomst met een uitbundige paardenstaart. Hij is een van de weinige gekleurde deelnemers aan de Sunday Assembly. Voor de rest lijkt ongelovig geloof een witte aangelegenheid te zijn.

Een paar maanden geleden was Gomes Monteiro voor het eerst in The Venue om als gastspreker zijn vrijwilligerswerk toe te lichten. Hij is nooit meer weggegaan. 'Omdat de Sunday Assembly een fijne manier is om de zondag te beginnen.' Het doet hem denken aan vroeger, toen hij in het naburige dorp Cabauw naar kinderdiensten ging. 'Hetzelfde gemeenschapsgevoel.'

Gemeenschapsgevoel

Dat gevoel blijkt een leidend begrip, al is heimwee naar vroegere kerkdiensten zeker niet voor iedereen een drijfveer. Veel aanwezigen gingen in hun jeugd niet naar de kerk, maar waren wel op zoek naar zo'n plek van collectieve geborgenheid. Natuurlijk komt een sportclub aardig in de buurt van dat gevoel, zegt hij, maar op zekere leeftijd wil je ook wel wat meer uit het leven halen dan voetbal.

De Sunday Assembly trekt vooral dertigers. De gemiddelde leeftijd in Amsterdam ligt ruim daarboven. Zo uitbundig en fysiek als in Utrecht wordt het ook niet in De Nieuwe Liefde. Misschien ligt het aan de leeftijd, misschien ligt het aan de lagere frequentie, misschien ligt het aan de 10 euro entree. Maar de dienst van Koole ontsnapt niet aan het karakter van een theatervoorstelling.

Dat iedereen toch echt voor de lente komt, moge blijken uit de kaartverkoop. Alle 250 stoelen in De Nieuwe Liefde waren midden in de winter al bezet toen Dolf Jansen nog benoemd moest worden als predikant. 'Kom daar eens om in een gewone kerkdienst.' Koole stelt het met een vilein lachje vast.

Ongelovige geloven bij de Sunday Assembly. Beeld Kazuma Eekman

Bij binnenkomst staat het koor, een collectief van vrienden en collega's, al klaar. Ricky Koole is het stralende middelpunt. Haar muziek spitst zich vanavond toe op hemelse popliedjes en aardse gospels. Een trompettist, een bassist en een pianist vinden elkaar in gevoelige improvisaties.

Gedichten worden voorgedragen, vanavond van met name Anke Kuypers, een overleden koorlid. Via de sociale media verspreidde Kuypers zogenoemde 'Ankertjes', puntdichten waarin ze stilstond bij het leven. Koole vertelt de aanwezigen in De Nieuwe Liefde dat Kuypers voor haar dood nog een sms had gestuurd. Dat ze er een mooie dienst van moest maken.

Gods naam wordt deze avond niet gehoord in De Nieuwe Liefde, of hij moet voorbij zijn geflitst in een van die haastige bijzinnen van Dolf Jansen. Het gaat in Amsterdam, net als in Utrecht, vooral over persoonlijk welbevinden en praktische naastenliefde. Naar het hogere, wat dat ook mag zijn, wordt niet gereikt. 'Maar dat betekent dus niet dat het oppervlakkig wordt', had Koole van tevoren al gezegd.

Metafysische dimensie

Toch zal dat volgens godsdienstwetenschapper Van der Velde uiteindelijk de doodsteek zijn van dit type diensten. Hij verwijst naar vergelijkbare initiatieven, onder meer van cabaretier Sara Kroos, die inmiddels gesneuveld zijn. Ook de Rotterdamse tak van de Sunday Assembly brak een tijdje geleden af.

Een dienst, religieus of niet, moet in zijn visie meer beogen dan saamhorigheid en bezinning. Ook de ongelovige hunkert naar onzichtbare krachten en machten. 'In het stenen tijdperk was dat de eerste reflex van de mens nadat hij zichzelf van gereedschap had voorzien.'

Van der Velde roept de proef met een godhelm, vorig jaar op Lowlands, in herinnering. Deelnemers aan dat experiment kregen een helm op hun hoofd. Zeker de helft beweerde mystieke ervaringen te hebben gehad, terwijl de helm nep was. 'Dat bewijst wel dat het verlangen naar iets hogers nog lang niet bevredigd is.'

Van der Velde meent dat ongelovige kerkdiensten niet zonder een metafysische dimensie kunnen. 'Op deze manier zitten ze vast aan een fossiele vorm. Niet voor niets lopen de kerken leeg. Je moet naar een religie 2.0. Daarin laten we ons niet langer goden opdringen. We gaan ze zelf creëren.'

Utrecht noch Amsterdam heeft behoefte aan religie 2.0 of zelf gecreëerde goden. Koole: 'Dit zijn gewoon mensen die samenkomen om zich af te vragen waar ze staan, hier en nu. Voor mij is God, ook in de anti-zin, helemaal geen interessant onderwerp. Ik heb ook veel gelovige mensen in mijn omgeving. Die wil ik helemaal niet voor het hoofd stoten.'

De enige voorwaarde die ze aan de preek stelt, is dat die niet in cynisme mag eindigen. Dat doet de preek van Dolf Jansen allerminst. Verwijzend naar The Promised Land van Bruce Springsteen zegt hij dat hoop nooit een passieve bezigheid mag zijn. Hoop veronderstelt verandering, althans een poging daartoe. 'Daar worden we allemaal beter van.'

Ricky Koole legt er eer in voor haar diensten een culturele spraakmaker te strikken. Schrijfster Nelleke Noordervliet, filosoof Coen Simon en verteller Diederik van Vleuten gingen Jansen voor. 'Huub Oosterhuis was erbij toen Diederik sprak. Hij vond het prachtig.'

Zelfs God, mocht hij bestaan, zou volgens haar geen aanstoot kunnen nemen aan verering van de seizoenen. Sterker nog, hij is van harte welkom. 'Zolang hij zich er maar niet mee bemoeit.'

Koole besluit haar dienst met een slotgebed. 'Laten we elkaar opzoeken in de lente', zegt ze. 'Laten we gewoon tevreden zijn in plaats van te streven naar geluk. En laten we tot slot even stilstaan bij wat te privé is om uit te spreken.'

Daarna is het een minuutje stil. En dan zegt Ricky Koole: 'Ik zie jullie van de zomer weer.'

Christelijke deugden

In Religie voor atheïsten betoogt de Britse filosoof Alain de Botton dat een samenleving misschien wel zonder God kan, maar niet zonder religie; religie is een moreel kompas voor de maatschappij. De Botton vreest vooral dat de gemeenschapszin eraan gaat als religie overboord wordt gegooid. Ook de moderne samenleving kan immers niet functioneren zonder christelijke deugden als matigheid en barmhartigheid. De vraag is wie het aanzien heeft ze af te dwingen. Initiatieven als de Sunday Assembly en de seizoenendienst van Ricky Koole zullen hem om die reden meer dan welkom zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.