Deze journalist vond 'zak vol MH17-resten' die de Russen wel heel handig uitkwam

Freelancejournalist Michel Spekkers veroorzaakt begin dit jaar ophef door uit Oekraïne terug te keren met resten van vlucht MH17, waaronder een menselijk botje. Een toevallige vondst of opzet? Een reconstructie.

Wrakstukken MH17Beeld afp

Een dun laagje sneeuw bedekt het veld waar de romp van vlucht MH17 net buiten het gehucht Grabovo neerkwam als de freelancejournalist Michel Spekkers begin januari de rampplaats bezoekt. Langs de weg staat een gedenkteken voor de 298 inzittenden van het toestel, dat op 17 juli 2014 boven rebellengebied in Oost-Oekraïne uit de lucht werd geschoten. De inwoners van het dorpje hebben geluk gehad: de romp kwam maar enkele tientallen meters van de eerste huizen terecht.

Spekkers heeft gehoord dat er nog tal van restanten van het toestel rondslingeren in het gebied en inderdaad treft hij in het struikgewas her en der nog delen van de Boeing aan, waaronder een bordje met de stoelnummers 14 AC. Bovendien vindt hij resten waarvan hij vermoedt dat het om menselijk materiaal gaat. Ergens ziet hij iets liggen wat op een botje lijkt. Hij besluit het in een brillenkoker te bewaren en neemt ook nog een aantal stukjes van het toestel mee.

Althans, dat is het verhaal dat Spekkers begin dit jaar naar buiten brengt als hij met zijn reisgenoot Stefan Beck terugkeert uit de Volksrepubliek Donetsk (DNR), het republiekje dat de pro-Russische rebellen in het oosten van Oekraïne hebben uitgeroepen. Spekkers stuurt zijn volgers op Twitter een tweet met de vraag: 'Bij wie zou ik een vuilniszak vol met MH17 spullen het best kunnen brengen?' Zij kunnen kiezen uit drie opties: 'Tweede Kamer. OM. Mijn moeder.'

Verontwaardiging

Spekkers' tweet lokt in Nederland meteen verontwaardigde reacties uit van nabestaanden. Dat er iemand rondzeult met de resten van hun geliefden, schokt hen diep. Alleen het feit al dat er alsnog restanten van het toestel zijn gevonden, doet bij sommigen twijfel rijzen aan het onderzoek naar de ramp: als een eenvoudige journalist met een zak vol MH17-spullen kan thuiskomen, moet het onderzoek wel aan alle kanten rammelen. Op Twitter klinkt de roep om een nieuw onderzoek, iets waarop Thierry Baudet en een reeks complotdenkers eerder al aandrongen in een brief aan Donald Trump, die toen net de verkiezingen had gewonnen.

Uiterst pijnlijk voor de nabestaanden is dat uit forensisch onderzoek blijkt dat het gevonden botje inderdaad van een van de passagiers is. Dat er nog steeds menselijke resten in het rampgebied gevonden kunnen worden, valt moeilijk te verteren voor hen, temeer daar van twee passagiers nooit iets is teruggevonden. Kamerlid Pieter Omtzigt roept premier Rutte op meteen opheldering te geven.

Spekkers wordt door allerlei media geïnterviewd, onder meer door NRC. Ook de Russische pers pikt de zaak gretig op, want het onderzoek wijst steeds meer in de richting van de Russen. Het toestel is neergehaald met een BUK-raket, die waarschijnlijk door Rusland is geleverd. Spekkers en Beck zijn precies de getuigen à decharge die Rusland nodig heeft: in de overheidskrant Rossiiskaja Gazeta worden ze eerbiedig twee 'bekende Europese journalisten' genoemd.

Michel SpekkersBeeld Niels Wenstedt

Beginnend journalist

Dat lijkt een beetje veel eer. Twee jaar geleden noemde Spekkers zichzelf nog een 'beginnend onderzoeksjournalist die het onrecht de grens over achtervolgt'. 'Gaat een stapje verder en schuwt het extreme niet in zijn onderzoek naar corruptie, misdaad en geweld.' Vanuit Venezuela schreef hij over de protesten tegen president Maduro. Maar het meeste succes had hij met zijn verhalenserie Van niets naar iets, waarin hij verslag deed van zijn bestaan als dakloze en zijn gevecht om een plaatsje te vinden in de journalistiek, nadat hij drie jaar geleden naar Nederland was teruggekeerd. Zonder diploma's, maar wel met twee jaar gevangenis in de Verenigde Staten achter de rug wegens fraude. Van niets naar iets werd het meest gelezen stuk op Reporters Online in 2015.

Het blijft een beetje onduidelijk wat Spekkers naar de rebellenrepubliek bracht. Hij spreekt geen woord Russisch of Oekraïens en heeft nooit belangstelling voor het gebied getoond, ook niet voor de MH17-kwestie. 'We zijn er niet voor MH17 heengegaan. Ons doel was om te ervaren hoe mensen leven in het bezette gebied door middel van interviews met bewoners en lokale journalisten', zegt hij achteraf. Tegenover de Russische site gazeta.ru gaf hij als motief: 'Ik kan me uit de Nederlandse media geen enkele reportage herinneren die de situatie in de rebellenrepublieken beschrijft.'

Reisgenoot Beck is duidelijk wel in het gebied geïnteresseerd. Al voor hun vertrek naar Oekraïne blijkt uit zijn tweets dat hij veel sympathie koestert voor de pro-Russische separatisten en een flinke dosis wantrouwen jegens het onderzoek naar de ramp met MH17. Hij spreekt Russisch, maar veel journalistieke ervaring heeft de leraar natuurkunde, die zich op Twitter 'geopolitiek en defensie analist' noemt, niet. Hij publiceert vooral op zijn blog Russia's Invisible Border, een verzameling van met ruime tussenpozen verschijnende pro-Russische artikelen.

Pleitbezorger rebellen

In Donetsk is Spekkers afhankelijk van Beck en een aantal uitgesproken propagandisten van de separatisten. In plaats van via Oekraïne naar rebellengebied te reizen, zoals vrijwel alle journalisten doen, kiezen de twee voor de route via Rusland. Via het Russische consulaat vragen ze een visum aan waarmee ze naar rebellengebied kunnen doorreizen. Vooraf hadden ze contact gezocht met Graham Phillips, een Britse journalist die bekend staat als een van de meest fervente pleitbezorgers van de pro-Russische rebellen. In zijn reportages bezingt Phillips de pro-Russische strijders die zich heldhaftig verzetten tegen de 'fascisten' die volgens hem aan de macht zijn in Kiev. In Donetsk rijdt hij vaak rond in een auto in camouflagekleuren, vergezeld door DNR-strijders.

Samen met Phillips bezoeken Spekkers en Beck een pro-Russische Nederlander die in de DNR woont en houden ze interviews met bewoners van het gebied. Behalve van Phillips krijgen de twee ook nog hulp van andere figuren die aan de kant van de separatisten staan, onder wie de Amerikaanse freelance-videojournalist Patrick Lancaster die er zijn levenswerk van heeft gemaakt aan te tonen dat de separatisten of de Russen MH17 niet hebben neergehaald.

Aanvankelijk is Spekkers helemaal niet van plan de rampplaats te bezoeken, maar kort voor zijn vertrek uit rebellengebied besluit hij toch met Lancaster de crashsite aan te doen. Bij Grabovo stuit hij op allerlei restanten en het botje dat later zoveel ophef zou veroorzaken. Alleen, zo blijkt nu, heeft Spekkers dat helemaal niet buiten gevonden, maar in een loods waar mogelijke restanten van het vliegtuig werden opgeslagen. Eerder beweerde hij nog op Twitter dat hij zich niet precies kon herinneren waar hij het botrest had gevonden, daarvoor moest hij zijn videobeelden raadplegen. Maar tegenover de Volkskrant geeft hij nu toe: 'Die botresten lagen in de loods. Vlak naast de deur.'

Het is naar alle waarschijnlijkheid Patrick Lancaster of Graham Phillips geweest die Spekkers de weg naar de loods heeft gewezen. Zelf was Spekkers nog nooit in het gebied geweest. Lancester en Phillips wel. Op internet circuleren beelden waarop zij samen in de loods bij Grabovo staan. Op een van de filmpjes is een hoopje menselijke resten met wat haar te zien. Schokkend is hoe iemand bijna achteloos met zijn voet door het hoopje gaat.

Als Spekkers per tweet meldt dat hij met een 'vuilniszak vol MH17-resten op weg is naar Nederland', slaat het team dat onderzoek doet naar de ramp meteen aan op het bericht. Gerrit Thiry, het hoofd van het onderzoeksteam, waarschuwt de journalist per mail dat het strafbaar is materiaal van de plaats van een misdrijf weg te halen en stelt hem voor de spullen af te geven bij de ambassade in Moskou. Maar daar voelt Spekkers niets voor. 'Ik wil dat de spullen bij de juiste autoriteiten en eventueel nabestaanden terechtkomen', laat hij vanuit Moskou tegenover het Algemeen Dagblad weten.

Inbeslagname

Na lang aandringen stemt hij ermee in de resten bij aankomst aan het team over te dragen, maar als Spekkers met Beck op Schiphol aankomt, loopt het mis. De marechaussee neemt alle spullen, inclusief Spekkers' laptop, videocamera en telefoon, in beslag. Volgens de marechaussee probeerde Beck er met een rugzak van Spekkers met de spullen vandoor te gaan. Spekkers betoogt dat het een vergissing was, maar volgens het OM was het wel vreemd dat de rugzak op naam van Beck was ingecheckt.

Op Twitter klaagt Spekkers dat de politie tegen de afspraak in al zijn spullen in beslag heeft genomen. Beck stuurt via Facebook een 'urgent verzoek' aan zijn volgers het nieuws van de inbeslagname te verspreiden. 'Het confisqueren van het materiaal doet twijfel rijzen aan de controleerbaarheid en de betrouwbaarheid van het onderzoek', zegt hij.

Dat is koren op de molen van de Russische pers. Als de politie MH17-spullen in beslag neemt, is het duidelijk: de autoriteiten proberen iets in de doofpot te stoppen. Ook de pro-Russische separatisten pikken de klachten van Spekkers en Beck gretig op. 'Het laat zien dat Europa niet geïnteresseerd is om de echte resultaten vrij te geven, want het is duidelijk en iedereen weet dat het vliegtuig door de Oekraïners is neergehaald', verklaart Aleksandr Zachartsjenko, de leider van de Volksrepubliek Donetsk, voor de plaatselijke televisie. Spekkers stuurt zijn volgers op Twitter een link naar het interview met de rebellenleider.

Beroep op Rusland

In een interview met het Kremlingezinde televisiekanaal Life doet Spekkers een beroep op Rusland zich met de zaak te bemoeien. 'Ik zou graag willen spreken met iemand uit het Russische parlement of iemand van het ministerie van Buitenlandse Zaken', zegt hij. 'Het zou geweldig zijn als ze op mijn oproep zouden reageren.'

Het antwoord blijft niet lang uit. Maria Zacharova, de woordvoerster van het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken, veroordeelt de inbeslagname van Spekkers' spullen en spreekt de vrees uit dat er geknoeid zal worden met het materiaal. 'Dit is nu democratie: waarom Nederland bewijsstukken in de zaak-MH17 verbergt', schrijft het Russische Federale Nieuwsagentschap, met eronder een cartoon waarop koning Willem-Alexander het toestel onder zijn mantel probeert te verbergen.

Het onderzoeksteam erkende meteen dat het niet uitgesloten is dat er nog stukjes van het vliegtuig liggen: het gaat om een gebied van ruim 30 vierkante kilometer, waarvan een deel bebost is. Maar voor het technische onderzoek naar de oorzaak van het neerstorten van het toestel zijn verdere restanten niet nodig. Daarvan staat de uitkomst vast: het toestel is met een BUK-raket neergehaald.

Het verloop van de affaire doet de vraag rijzen of de 'vondst' van de resten niet een opzetje van hun pro-Russische begeleiders was. Spekkers zegt ervan overtuigd te zijn van niet: 'Ik heb niet veel mensen verteld dat ik naar dat gebied ging. Ik heb niet het gevoel dat het voor mij neergelegd is, het zat vastgevroren op de grond. Het leek niet net neergelegd.'

In een van de interviews die hij na de inbeslagname van zijn spullen op Schiphol gaf, beweerde Spekkers dat de gevonden restanten 'een ander licht' op het onderzoek werpen. Is hij er nog steeds van overtuigd dat het onderzoek gebreken vertoont? Spekkers blijft erbij dat het een schandaal is dat er ruim twee jaar na de ramp met MH17 in het gebied nog steeds zoveel resten liggen, zeker menselijke resten. 'Als het hier was gebeurd, zou alles al lang zijn opgeruimd.' Maar over het onderzoek naar de ramp klinkt hij nu veel voorzichtiger: 'Als het om MH17 gaat, heb ik geen recht van spreken. Het was mijn interesse niet. Ik kan niet zeggen dat ik een andere mening heb over het onderzoek. Ik ben geen vliegtuigexpert.'

StoelnummersBeeld .

Twijfel zaaien

Heeft hij achteraf niet het gevoel dat hij zich heeft laten misbruiken door de Russische propagandamachine? Het zou niet de eerste keer zijn dat aanhangers van de pro-Russische separatisten twijfel over het onderzoek proberen te zaaien door op de proppen te komen met achtergebleven restanten van MH17 die een heel nieuw licht op de ramp zouden werpen. Een jaar na de ramp probeerde een verslaggeefster van de Russische staatszender RT de burgemeester van het nabijgelegen Rossypnoje voor de camera een 'belangrijk stuk bewijsmateriaal' te overhandigen dat ze 'net hadden gevonden'. Maar de burgemeester zag meteen dat het nep was: 'Vanmorgen lag het hier nog niet. Jullie hebben het hier expres neergelegd, maar aan zo'n theater doe ik niet mee!'

Schouderophalend stelt Spekkers vast dat 'je overal wel wordt gebruikt'. 'Misschien zijn de Russen daar iets extremer in.' Hij zegt dat hij Nederland alleen afviel omdat het 'de politieke situatie gebruikt' om verder geen onderzoek te doen. 'Voor de rest ga ik niet mee in dat gezwam. Je kunt mij er niet van betichten dat ik verwarring wil zaaien.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden