Deze joodse traditie lijkt op het spel 'Raad wie ik ben' maar heeft een heel andere betekenis

Oog voor detail

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: papiertje.

Ineens ging het in 2017 over identiteit. Je bent vrouw, wit, zwart, je bent Nederlands, Chinees, links of rechts. Waarom mensen daar zo graag in achterover leunen, ontgaat me grotendeels. Je bent altijd meer dan dat stempeltje. Het kan dus wel wáár zijn, maar hoeveel weet je daarmee? De mensheid is geen belachelijke kinderpuzzel. Inmiddels is het gewoon, ook voor hele slimme mensen, om stellige dingen over groepen te zeggen, alsof die groepen totaal coherent zijn. Elke keer wil ik gillen.

Maar er zijn manieren om juist jezelf te kenmerken. Vanuit eigen overtuiging. Zoals in dit detail. Joden worden in Nederland om wonderlijke redenen steeds meer ingelijfd in de witte, autochtone cultuur terwijl ze al millennia op drift zijn, zoals Robert Vuijsje vorig jaar in een sterk artikel schreef in Trouw, dat begon met de vraag 'had de joods-christelijke traditie soms een time-out tussen 1940 en 1945?', verwijzend naar het politieke gedweep. Het laat zien hoe grillig en opportuun identiteitsdiscussies kunnen zijn.

In de joodse traditie bestaat een ritueel dat ik niet kende. Dus toen ik in de Hermitage dit prachtige drieluik van Lucas van Leyden zag en er twee mannen op zag met beschreven papiertjes op hun hoed, ging ik even het bos in. Wat is dit? Het lijkt op zo'n spelletje met post-it stickers, 'Raad wie ik ben', maar nee, dat is niet iets voor een voorstelling over de genezing door Jezus van een blinde man. Het doet ook denken aan Driekoningenspelen, waarbij 'koningsbrieven' op de hoed van 'koningen' worden gespeld, met allerlei ondeugende functies erop. Maar wat zou zo'n spel moeten in een voorstelling naast Christus?

Foto Collectie The State Hermitage Museum

Lucas van Leyden

De genezing van de blinde van Jericho

1531; olieverf op doek; 115,7 x 217,3 cm

Hermitage Sint-Petersburg. Te zien t/m 27 mei in Hollandse meesters uit de Hermitage, Hermitage Amsterdam

In drie boeken over Lucas van Leyden vond ik geen clou over de betekenis van de papiertjes, in ander werk zag ik ze niet. Twitter maakte van deze aflevering een democratische. Ik deelde de twee details en drie volgers, Edwin Gravekamp, Gerard van Oel en Maaike Dirkx antwoordden meteen de meest logische optie: een gebedsriem.

Met gebedsriemen of tefilin bindt de gelovige jood zich de opdracht van God op hoofd en hart; tefilin worden aangebracht op het voorhoofd en op de linkerarm. Lucas heeft hier joodse schriftgeleerden verbeeld, hun gezichten zijn nogal stereotype. Conservator Matthias Ubl van het Rijksmuseum stuurde me nog een aantal voorbeelden die Lucas schilderde (zie kader onderaan artikel). De tefilin herinneren de gelovige aan zijn verbond met God. Deuteronomium beschrijft de plicht van de gebedsriem: 'Houd mijn woorden in gedachten, maak ze u eigen, draag ze om uw arm en als een band op uw hoofd'. Het gebed is als een ladder, zoals Jacob in zijn droom zag; een verbinding met vele treden van aarde naar hemel. Met de woorden letterlijk op het hoofd, stapt de jood in een eeuwenlange traditie om contact met de Hogere te krijgen. Op de arm staat een tekst die verwijst naar de tastzin, op het hoofd staan vier teksten, die verwijzen naar de zintuigen gezicht, gehoor, reuk en smaak. Op perkament, tegenwoordig in een klein zwart doosje.

Het Nieuwe Testament vond er het zijne van, zoals in Mattheüs te lezen is: 'Alles wat [de schriftgeleerden] doen, doen ze om op te vallen bij de mensen. De banden met teksten uit de wet die ze om hun hoofd en arm dragen, maken ze extra breed.' Interessant in het licht van het maatschappelijke debat: wat is het nut en effect van zichtbare identiteitskenmerken? Is de innerlijke motivatie belangrijker dan de uiterlijke indruk?

Er ontstond ruzie over het wonder van Christus tussen de aanwezige farizeeën, staat in de Bijbel, omdat Jezus op de sabbat zijn wonder verrichtte, wat hem tot zondaar maakte. Hier maakte Lucas van Leyden een fout; de tefilin worden op elke dag gedragen voor gebed, behálve op sabbat en feestdagen.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory


Meer voorbeelden van tefillins

Kinderen met tefillin in Israel
Lucas van Leyden, De dans om het Gouden Kalf (detail linker luik), c.1530, Rijksmuseum Amsterdam.
Ecce Homo, Brunswijkse monogrammist (detail), c.1525-35, Rijksmuseum Amsterdam.
Israelische soldaat met tefillin op hoofd en arm.
Drieluik, Pseudo Jan Wellens De Cock (detail middenpaneel, rechts), c.1525 Rijksmuseum Amsterdam.
Meer over