Deze eeuw vergt strijdbaarheid

Column

Timmermans spreekt de VN-Veiligheidsraad toe. Beeld reuters

Nauwelijks was ik op vakantie, of de 21ste eeuw brak definitief los. Oorlogsgeweld in Gaza, Oekraïne, Syrië en Irak. Interetnische en interreligieuze rellen in Parijs, Berlijn en Den Haag. Wat ver weg opeens waren de trauma-littekens, lessen en waarschuwingen van de 20ste eeuw. Nooit meer oorlog? Nooit meer discriminatie en vervolging? De 21ste eeuw lijkt een andere weg in te slaan.

Godsdienst en etniciteit worden opnieuw misbruikt voor het ontmenselijken van de Ander. En oorlog dreigt weer de voortzetting van politiek met andere middelen te worden. Voor de Poetins van deze wereld is Von Clausewitz 2.0 opgestaan. In de magnetron van Oekraïne wordt de Koude Oorlog opnieuw opgewarmd. Verder is het antisemitisme terug van weggeweest. Kritiek op het brute Israël ontspoort gretig in unverfroren Jodenhaat. De frontlijn van het Midden-Oosten heeft via moslimmigratie het midden van Europa bereikt. En door een Europese regeringsleider wordt voor het eerst openlijk onze liberale democratie betwist. De Hongaarse premier Victor Orban, partijvriend van de Europese christen-democratie, beveelt ons het autocratisch poetinisme aan als toekomstmodel. Ik zei het al: de 21ste eeuw is nu pas echt begonnen.

Via gammele wifi-verbindingen in Franse hotelletjes en op tv-schermen op Franse campings heb ik zo goed en zo kwaad het steeds onheilspellender wereldnieuws proberen te volgen. Op een camping in Frankrijk snotterde ik, tussen de beelden van de Tour de France door, mee met Frans Timmermans in de Veiligheidsraad. Naast kaalgeschoren Nederlandse mannen en hun net zo kaalgeschoren echtgenotes en kinderen. We volgden de rouwplechtigheden op Eindhoven Airport. Een ongelooflijk indrukwekkende choreografie van eerherstel. De slachtoffers van de moordaanslag op de MH17 kregen alsnog de eerbied die hun door de barbaren in Oost-Oekraïne was onthouden.

Even dreigde een Karremans-scenario. Onbeholpen naïviteit tegenover barbaars geweld. Geschutter tegenover macho powerplay. We zagen de Nederlandse politici een week lang zoeken naar de juiste houding en toon ten opzichte van wat er in Oekraïne was gebeurd. Hoe om te gaan met de onredelijke krachten van het kwaad? Hoe te reageren op confrontatie en geweld? Nederland, en Europa als geheel, heeft het daar zichtbaar moeilijk mee.

Verwend geraakt door vrede en welvaart

In het naoorlogse Europa ontbreken de juiste registers en toonsoorten om om te gaan met kwade bedoelingen. We zijn verwend geraakt door vrede en welvaart. In onze goedertieren naïviteit dachten we dat met de Europese eenwording oorlog, geweld en politiek-culturele conflicten zouden zijn afgeschaft. Dat de Eeuwige Vrede zo'n beetje was uitgebroken. Alle Menschen werden Brüder. Met name Duitsland heeft uit de horrorervaring van wereldoorlogen en Holocaust een pacifistische grondhouding ontwikkeld. Duitsers kwamen van Mars, maar zijn massaal naar Venus overgelopen.

Israël heeft juist een tegengestelde conclusie uit die geschiedenis getrokken. 'We laten als Joden nooit meer met ons sollen.' Je kunt veel van Israël zeggen - en de oog-om-oog/tand-om-tand-geweldspiraal van het Midden-Oosten is al snel van een onmenselijke bruutheid - maar ik ben altijd onder de indruk van de vechtlustige vastberadenheid waarmee Israël het eigen land verdedigt en knokt voor elke bedreigde landgenoot. Iets vergelijkbaars hebben Amerikanen. Ook die hebben een nietsontziende bereidheid voor elke Amerikaanse fellow citizen op te komen, waar ook ter wereld.

Dat wat Israëli's en Amerikanen te veel hebben, dat hebben de Europeanen en Nederlanders te weinig. Moedige vastberadenheid, ook als het moeilijk wordt en strijd vergt. Even leek dat ook te gaan opspelen bij de noodlottige slachtoffers van de MH17. Daar werd in de begindagen onvoldoende voor opgekomen en geknokt. Totdat het Bring them home-sentiment de doorslag gaf.

De 21ste eeuw zal meer moedige strijdbaarheid vergen. Juist ook van de Europeanen. Juist zij die de liberaal- en sociaal-democratische verworvenheden van de 20ste eeuw willen veiligstellen, kunnen zich de minste naïviteit en goedgelovigheid ten opzichte van kwaadwillenden veroorloven. Om geen Karremans-figuur te slaan in de 21ste eeuw zal Europa op Venus opnieuw een scheutje Mars nodig hebben.

Op mijn camping in Frankrijk bleek deze boodschap nog niet besteed aan de kaalgeschoren Nederlandse mannen, vrouwen en kinderen. Vooralsnog onaangedaan door het onheilspellende wereldnieuws, gingen zij vrolijk door met barbecueën en jeu-de-boulen. De 21ste eeuw is immers nog maar net begonnen.

René Cuperus is cultuurhistoricus.

Verwoestingen in Gaza Beeld reuters
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.