VIJF DILEMMA'SCORONAVIRUS

Deze dilemma’s gaan de maatregelen van het kabinet bepalen

Beeld Joren Joshua

Dinsdag besluit het kabinet hoe het na 6 april verder moet met de maatregelen tegen corona. Een duivelse opgave, waarbij premier Rutte en zijn adviseurs moeten afgaan op vaak nog maar halfrijpe inzichten. Wat weten we inmiddels, en waar moet het kabinet gokken?

1. Hoe ver is de epidemie eigenlijk gevorderd?

Van invloed op:  alle maatregelen

De ‘allergrootste onzekerheid’, noemt RIVM-hoofdmodelleur Jacco Wallinga het. Want terwijl de ic’s steeds voller liggen – de piek wordt verwacht tussen half april en eind mei – kunnen experts de belangrijkste vraag van allemaal nog steeds niet goed beantwoorden: namelijk, of het ergste dan achter de rug is.

Alle kabinetsmaatregelen zijn erop gericht de inmiddels beroemde bobbel van patiënten die ziekenhuiszorg behoeven uit te smeren over de tijd, zoals je een bubbel in een waterbed naar beneden duwt. Maar niemand weet hoeveel water er in het waterbed zit: hoeveel Nederlanders met corona zo ziek worden dat ze in het ziekenhuis of op de ic belanden. Het gevolg is dat niemand weet of we de ziektebubbel nu platduwen – of dat er verderop in het waterbed weer een nieuwe bubbel omhoog komt.

En dat maakt nogal uit. Volgens een inschatting van de Universiteit van Oxford is het denkbaar dat de helft van alle Britten het virus ongemerkt al heeft gehad, zonder er echt ziek van te worden. Dat zou betekenen dat de ziektegolf al grotendeels voorbij is gespoeld. Even volhouden op de ic’s, daarna verdwijnt corona als sneeuw voor de zon, omdat de meeste mensen de ziekte al hebben gehad.

Maar volgens een net zo wetenschappelijke inschatting met iets andere aannames, van de Universiteit van Londen, is de huidige golf ic-patiënten nog maar het begin. De maatregelen die we hebben genomen, houden de ziektebult nu wel in bedwang, maar zonder maatregelen zouden er dit jaar alleen al wereldwijd 7 miljard mensen besmet raken en er 40 miljoen overlijden, aldus de Londense studie. Alle kans dus dat de ziekte alsnog toeslaat als we de maatregelen laten vallen.

Het diepe probleem is dat niemand weet hoeveel mensen nauwelijks klachten krijgen van corona. Volgens een Chinese analyse heeft zo’n zestig procent van alle mensen die besmet raken met het virus daarvan zo weinig last, dat ze buiten zicht blijven van de statistieken. En van 86 Brabantse zorgmedewerkers die positief testten op het virus, hoefden er maar twee naar het ziekenhuis: de overige 97 procent kon gewoon thuis uitzieken. Zes op de tien was bovendien gewoon naar het werk blijven gaan, als ze niet toevallig hadden gehoord dat ze corona hadden.

De oplossing is met een bloedtest in een grote steekproef van de bevolking kijken hoeveel mensen al antistoffen produceren tegen het virus, een teken dat ze corona hebben gehad. Maar dergelijke onderzoeken zijn pas net begonnen.

Dus tast men in het duister. ‘Het is nog steeds erg onzeker hoe dit precies gaat verlopen. Op basis van de gegevens die we hebben, kunnen we niet zeggen of het ene scenario waarschijnlijker is dan het andere’, zegt Wallinga. ‘Een aanzienlijke en snelle verlichting van de maatregelen zit er op dit moment dan ook gewoon niet in.’

2. Hoe besmettelijk is het virus precies?

Van invloed op: thuiswerken, social distancing, ouderen ontzien, bij verkoudheid thuisblijven 

Toen het coronavirus net om zich heen greep, dachten virologen dat het net zoiets was als sars: een virus dat zich pas verspreidt na een week, als de geïnfecteerde volop aan het niezen, hoesten en proesten is. Logisch. Hoe kan zo’n virus zich anders verplaatsen dan surfend op een sproeier slijmdruppeltjes uit de luchtwegen?

Totdat wetenschappers aanwijzingen vonden dat het nieuwe coronavirus anders werkt. Negen Duitse patiënten die van dag tot dag werden gevolgd in München, brachten al op de vierde dag na besmetting het meeste virus voort, toen ze nog nauwelijks ziekteverschijnselen hadden. En in China beschreef een ander team vorige week het geval van een met corona geïnfecteerde man die zelfs in het geheel geen nies- of hoestklachten kreeg, terwijl zijn luchtwegcellen wel degelijk veel virus aanmaakten.

Dat is een aanwijzing dat het virus zich soms ongemerkt verspreidt. Al voordat het afweersysteem de strijd met het virus aangaat – met niezen en hoesten als gevolg – sijpelen de virusdeeltjes uit de cellen van de luchtweg, zonder dat de gastheer het merkt. De virusdeeltjes komen in de neus, en van daaruit op de hand, als men even kriebelt. ‘Daarom zeggen we: was je handen, nies in je elleboog, en blijf ook bij milde verkoudheid thuis’, zegt hoogleraar virologie Marion Koopmans (Erasmus MC).

Maar hoe belangrijk de route precies is, weet niemand. Volgens onder meer viroloog Michael Osterholm van de Universiteit van Minnesota tonen de bevindingen aan dat het virus zich ook kan verspreiden door te praten en zelfs te ademen. Vandaar dat het virus zich zo makkelijk kon verspreiden. Maar andere wetenschappers houden het erop dat symptoomloze besmettingen weliswaar bestaan, maar zo weinig voorkomen dat ze veel minder belangrijk zijn dan besmetting via hoesten – een overdracht die nogal smerig ‘druppelbesmetting’ heet.

Dus toch maar zekerheidshalve thuis blijven als u wat snotterig bent? Niemand weet hoeveel zin dat heeft. Aan het kabinet om daarin een weg te vinden.

Beeld Joren Joshua

3. Zijn de coronamaatregelen niet erger dan de kwaal?

Van invloed op:  thuiswerken, social distancing 

Allemaal mooi en aardig, die gesloten horeca en verlaten winkelstraten, maar hoe zit dat met de economie? Straks gaat de stagnerende economie nog meer levens kosten dan we nu besparen. ‘Wat denk je dat financiële stress als gevolg van een economische crisis met de gezondheid doet?’, zette econoom Kees de Kort de discussie op scherp op BNR.

Of denk aan de schade door uitgestelde operaties, werkloosheid en bezuinigingen op de zorg, stelt veiligheidsdeskundige Ira Helsloot (Radboud Universiteit). Het Eindhovens Dagblad citeert hem scherp: ‘Met alle maatregelen houden we maar een beperkt aantal mensen in leven, en vaak ook maar een jaar langer. Terwijl je er een veelvoud aan levensjaren voor weggooit.’

Maar de kwestie ligt nog niet zo simpel, zegt hoogleraar maatschappelijke gezondheidszorg Johan Mackenbach (Erasmus MC) desgevraagd. ‘De vraag is reëel, en we moeten goed over dit vraagstuk nadenken. Maar het is veel te kort door de bocht om te zeggen: wat we nu doen brengt meer schade toe aan de gezondheid dan geen maatregelen.’

Zo is een economische recessie in welvarende landen, merkwaardig genoeg, op korte termijn juist gunstig voor de volksgezondheid. Ja: als de dip zich aandient, stijgt het aantal zelfdodingen. Maar tegelijk daalt het aantal verkeersdoden en bedrijfsongevallen, gaan mensen meer sporten, eet men minder voorbewerkt voedsel, drinkt men minder alcohol en neemt de werkstress af. Volgens een grote analyse in 23 westerse landen betekent elke procent stijging in werkloosheid een daling in de vroegtijdige sterfte van 0,4 procent.

Pas als het ontij langer duurt, kunnen de nadelen komen. Op termijn is werkloosheid slecht voor de gezondheid. Een vuistregel is dat lagere inkomensgroepen in ons land vijf jaar korter leven en veertien jaar langer doorbrengen in slechte gezondheid dan de hoogste inkomensgroepen. Bovendien zal men in een kwakkelende economie wellicht bezuinigen op de zorg: ook dat kan levens kosten.

Alleen zien zulke afwegingen wel iets over het hoofd, zegt gezondheidseconoom Matthijs Versteegh (Erasmus Universiteit Rotterdam). ‘Alleen kijken naar wat voor gevolgen de maatregelen hebben is tamelijk onzinnig. Je moet ook meewegen wat er was gebeurd als je géén maatregelen had genomen.’ Zo goed als zeker was het land dan net zo goed in de ellende gezakt.

Er zit nog een fout in de gedachte dat Nederland beter af was zonder maatregelen, zegt Versteegh: ‘We zijn als land niet geïsoleerd. Alle landen om ons heen nemen ook maatregelen, dat kun je niet los van elkaar zien.’

Beeld Joren Joshua

4. Wat moeten we aan met de kinderen?

Van invloed op: schoolsluitingen, contact ouderen

En dan is er de kwestie van de schoolgaande jeugd. Hoeveel dragen die bij aan de besmettelijkheid van corona? ‘Dat is nu de allergrootste vraag’, twitterde epidemioloog Patricia Bruijning (UMC Utrecht) enkele dagen geleden. Onderwijsminister Slob gaf deze week te kennen dat hij de scholen desnoods langer dicht wil houden om de hamvraag te beantwoorden.

Aan de ene kant zijn scholen vanouds vliegwiel van pandemische ziekteuitbraken. Kinderen zitten veel aan elkaar en elkaars speelgoed, en zijn vanwege hun nog onrijpe immuunsysteem zowat permanent snotterig. Tel dat op bij de voortdurende aanwezigheid van ouders, leerkrachten en oppasgrootouders, en zo’n schoolplein is een soort lanceerinrichting voor virussen.

Maar alweer laat corona de experts ‘perplex staan’, aldus artsenblad The Lancet eind vorige week in een commentaar. Toen de WHO de dossiers van ruim 55 duizend Chinese patiënten bekeek, bleek er niet één geval bij te zitten waarbij iemand onomstotelijk corona had gekregen van een kind. Kinderen kunnen het virus wel oplopen en er ziek van worden (ook in Nederland belandde al een handvol basisschoolleerlingen in het ziekenhuis), maar omdat de meesten van hen maar weinig ziekteverschijnselen krijgen, zullen ze het virus nauwelijks doorgeven.

Alweer een ingewikkelde afweging van voors en tegens. In Zweden zijn de scholen nog open, in Nederland gingen ze na enig aarzelen dicht. En nu? Aan het kabinet om daarin een weg te vinden.

5. Gaat de zomer ons redden?

Van invloed op: thuiswerken, social distancing 

Dat zou mooi zijn. Dat het coronavirus, net als de griep, minder actief wordt als de zomer inzet. ‘We duwen de piek van de ziektelast richting de zomer. En hoewel we in de modellen geen rekening houden met een groot seizoenseffect, zou het natuurlijk wel een mooie bonus zijn als het virus dan minder besmettelijk is’, zegt Wallinga.

Er zijn inderdaad goede aanwijzingen dat het nieuwe coronavirus in zijn eerste zomer onder de mensen wel eens een toontje lager zou kunnen gaan zingen. Net als de griep en het RS-virus heeft het coronavirus een vetomhulsel dat niet goed tegen hitte en droogte kan. Van de vier al bij de mens bekende corona-verkoudheidsvirussen, verdwijnen er in de zomer drie zowat van de radar, bleek in 2010 uit een uitgebreide studie. En een overzicht van de corona-uitbraak in honderd Chinese steden doet vermoeden dat het virus in de warmste en klamste steden minder besmettelijk was.

Maar er zijn ook tegenwerpingen. Corona verspreidt zich ook in zomerse oorden als Singapore, Florida en Brazilië. En afgelopen weekeinde liet een nieuw onderzoek zien dat het virus zich inmiddels in alle klimaatzones verspreidt, ongeacht het klimaat. ‘Kortom: we moeten er niet van uitgaan dat de overdracht in de zomer vermindert’, aldus de Britse epidemioloog en wiskundige Adam Kucharsky in een commentaar.

De cavalerie kan ook komen in de vorm van een werkzaam medicijn, of een vaccin dat mensen wapent tegen besmetting. Zo heeft de samenwerking van bedrijven en universiteiten genaamd de ‘coalitie voor epidemiologische paraatheidsinnovaties’ (Cepi) zich voorgenomen binnen 12 tot 18 maanden één miljoen doses van een of ander coronavaccin gereed te hebben. Maar critici vinden dat die belofte getuigt van ‘een naïef optimisme’, omdat de veiligheidstests doorgaans jaren vergen.

Hoop houden is één ding – je moet er alleen niet teveel van uitgaan dat het wel los zal lopen.

Dit moet u weten over het coronavirus

Terwijl het sociale leven stilvalt, wordt er met man en macht gewerkt aan de bestrijding van het coronavirus. Hoe gaat dat in zijn werk? En hoe worden de economie, het klimaat en de cultuursector getroffen? In dit dossier leest u alles wat u moet weten over het virus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden