InterviewNS-topman Roger van Boxtel

‘Deze crisis heeft de grenzen van de totaal vrije markt blootgelegd’

Roger van Boxtel.Beeld Linelle Deunk

2020 zou voor NS misschien wel het mooiste jaar in tijden worden: eindelijk liep alles weer gesmeerd, toen kwam corona. Hoe heeft topman Roger van Boxtel de crisis beleefd? ‘De tranen stonden in mijn ogen.’

Na jaren zou NS-topman Roger van Boxtel weer eens met kinderen en kleinkind op de ski’s staan. Onderweg van Nederland naar Italië ­kregen hij en zijn vrouw bericht. De eerste coronabesmettingen in Nederland. Van Boxtel: ‘Ook in het Beatrix-ziekenhuis in Gorinchem waar mijn vrouw werkt.’

Ze spraken er vaak over. Wel of niet naar Italië? Het reisadvies was groen. Drie dagen hielden ze het er vol. ‘Ik kreeg het benauwd. Corona kwam razendsnel onze kant op. Daar realiseerde ik me dat het ook NS zou raken.’

Met dagelijks 1,3 miljoen reizigers en overvolle trajecten zoals Den Haag – Leiden zal de impact gigantisch zijn. Maar Van Boxtel kan zich er nauwelijks een voorstelling van maken. ‘Zoals overal was het tasten in de mist.’

Pas als premier Mark Rutte de lockdown afkondigt en bijna alle intercity’s van het spoor gaan, wordt de ernst duidelijk. ‘We maakten in de raad van bestuur drie scenario’s, van mild tot somber. In het milde scenario zouden we in de zomer weer op het oude niveau zijn, in het somberste scenario in het voorjaar van 2021. Die scenario’s gingen al snel de prullenbak in. Het was nog veel erger.’ Deze week werd bekend dat er mogelijk 2.300 banen verdwijnen.

Roger van Boxtel (66) werd in 2015 president-directeur van NS in een periode dat het bedrijf er belabberd voor stond. NS kampte met de nasleep van het debacle rond de hogesnelheidslijn – een ruim twintig jaar durend echec met als dieptepunt een Italiaanse trein die meer stilstond dan reed. In Limburg was gefraudeerd bij de aanbesteding van openbaar vervoer. Terugkerende problemen met blaadjes op het spoor, uitval van treinen en een plaszak voor Sprinters maakten van NS een dankbaar onderwerp van maatschappelijke ergernis en leedvermaak. Van Boxtel: ‘Het beeld van NS was slecht, ook vanuit de politiek.’

Van Boxtel merkt het als hij zich na een wedstrijd van Ajax nog net in de trein wringt. Een supporter herkent hem. ‘Zo, Van Boxtel’, schreeuwt die door de stampvolle coupé. ‘Er is nog een hoop te doen, hé.’ De moraal opkrikken, gesprekken met medewerkers van Heerlen tot Onnen: de netwerker Van Boxtel probeert het bedrijf weer smoel te geven.

CV

Roger Henri Ludovic Maria van Boxtel ­(Tilburg, 1954) is tot augustus president-­directeur van NS. In 1994 kwam hij in de Tweede Kamer voor D66 en later werd hij in het tweede kabinet-Kok minister voor ­Grotesteden- en integratiebeleid. Daarna was hij lid van de Eerste Kamer en fractievoorzitter. Van 2003 tot 2015 was hij bestuursvoorzitter bij zorgverzekeraar Menzis. Sinds april 2019 is hij voorzitter van het bestuur van Amsterdam Sinfonietta. Hij is getrouwd en heeft twee kinderen.

Hij formuleert één doel: 2019. Dan wordt NS opnieuw de maat genomen. In 2015 is het rapport slecht. De klanttevredenheid ligt onder de 75 procent en moet stijgen naar 80 procent. Er zijn mensen bij NS, ook bestuursleden, die dat niet haalbaar achten. Om het toch te bereiken, breekt Van Boxtel met de expansiedrift. Geen NS-winkeltjes meer in Parijs of extra treinen in Engeland. De treinen moeten op tijd gaan rijden en de stations op de schop.

Langzaamaan geeft dat resultaat. De punctualiteit neemt toe, evenals de klanttevredenheid. In het bestuur stijgt het vertrouwen en ook werknemers voelen zich meer en krijgen er schik in. ‘In Oost-Nederland roepen twee Turks-Nederlandse conducteurs op grappige wijze boodschappen om. Ze zijn retepopulair. ­Iedereen wil selfies met die jongens.’

2019 is een topjaar. Het klantenoordeel is bijna 90 procent, financieel gaat het goed, de grote stations hebben een opknapbeurt gehad. NS verwacht tot 2040 30 procent meer reizigers. In zijn laatste jaar kan Van Boxtel eindelijk oogsten. En dan komt covid-19. Van Boxtel: ‘Met de hele NS dachten we: de finish is in zicht.’

Vijf jaar aan gewerkt en dan stort het in een paar dagen in.

‘Mijn vader heeft me opgevoed met de slogan: optimist tot in de kist.’

U heeft niet keihard gevloekt?

‘Kijk’, zegt hij terwijl beneden hem eenlingen met mondkapjes door de immense stationshal van Utrecht CS lopen, ‘het leed in de zorg is onvergelijkbaar. Maar natuurlijk heb ik hier sentiment over.’ Een paar weken geleden had hij voor het eerst weer een fysieke bijeenkomst met collega’s. ‘De tranen stonden in mijn ogen. Goddorie, wat hebben we met deze ploeg vijf jaar lang geknokt.’

Wat voor zorgen had u?

‘Dat we collega’s kwijt zouden raken. Er waren mensen die niet konden werken omdat ze een partner hebben met een longprobleem. In Brabant hadden we veel zieken. We verloren een collega hier in Utrecht die begin 50 was. Dat kwam hard binnen.’

Hoe bent u als bestuurder in die situatie?

‘Er kwam veel adrenaline vrij. Bijna de finale gehaald en dan ineens zo’n terugslag. Dat gaan we niet laten gebeuren, dacht ik.’

U vecht terug?

‘Ja, dan gaat de onderste steen boven. Zie ik op het nieuws de verkoop van tweedehandsauto’s stijgen omdat mensen bang zijn voor het openbaar vervoer. Maar Nederland kan helemaal niet zonder ov! Er kwam veel energie vrij. Op de werkplaats in Haarlem waar minder werk was, zijn ze voedingen voor beademingsapparatuur gaan maken. Fantastisch. En we kijken hoe we de ventilatie in treinen beter kunnen doen.’

Voor velen is corona ook een realiteitscheck. Wat zag u toen alles stilviel?

‘Ik heb vogels in mijn tuin gehad die ik er nog nooit eerder gezien heb. Winterkoninkjes. Ze maken een enorm kabaal.’

Leidde het ook tot nieuwe inzichten?

‘De Spaanse filmmaker Luis Buñuel heeft mij sterk beïnvloed. Ik vergeet nooit een absurdistische film waarin een echtpaar in smoking en jurk naar een feest gaat. Als ze aan tafel gaan, staan er rondom enkel toiletten en gaan ze samen zitten poepen en pissen. Als de man aan de butler vraagt of hij ook ergens kan eten wordt hij naar een piepklein kamertje gebracht waar hij snel iets kan wegproppen. Daarna komt hij terug en gaat gewoon weer de broek naar beneden. Klinkt gek, maar dat heeft mij geholpen.’

Waarom moest u juist daaraan denken?

‘Je moet onorthodox kunnen zijn. Want als je alles blijft beschouwen vanuit het bestaande dan kom je niet verder.’

Wat is het verband met corona?

‘De wereld is in hoog tempo aan het veranderen. De verstedelijking gaat door, er komen 850 duizend woningen bij. Dus moet je creatief zijn. Het was eerder ondenkbaar dat NS een coalitie aan zou gaan met een autobedrijf om elektrisch deelvervoer bij stations mogelijk te maken. Of een aanmeldapp voor de trein zou ontwikkelen.’

Komt dat door de coronacrisis?

‘Het wordt erdoor versterkt. Het besef van klimaat- en energieverandering neemt toe. Net zoals het besef van het doorgeschoten massatoerisme. Ik moest deze periode vaak aan Grand Hotel Europa van Ilja Leonard Pheijffer denken. Dat hij zo’n fenomenaal boek heeft geschreven vlak voor deze crisis.’

Wat precies?

‘Aan de totale gekte die erin beschreven wordt.’

Betrekt u dat op uzelf?

‘Ja, mijn eerste reactie is ook: ik ga voorlopig niet naar het buitenland. Er is zoveel vlakbij te doen en zien. Ik heb eindeloze fietstochten gemaakt. Mijn kinderen werden helemaal gelukkig van wandelen door een rustig Amsterdam.’

De vliegtuigen vliegen weer. Ook binnen Europa.

‘Daarom vind ik het prettig dat een aantal politieke partijen een minimumprijs wil voor de korte afstand.’

Van 34 euro.

‘Laten we ergens beginnen.’

Feit is dat de vliegtuigen als eerste mogen. De concerten en de theaters komen achteraan.

‘Ik ga echt niet zeggen dat mensen niet naar Ibiza of waar dan ook mogen. Maar de notie van die massa’s mensen. Daarom vond ik Grand Hotel Europa zo mooi: hoe de prijsdumping en het ongegeneerde toerisme wordt beschreven.’

Wat blijft daarvan hangen?

‘Deze crisis heeft de grenzen van de totaal vrije markt wel blootgelegd. Want voor het herstel van de crisis zijn overheden nodig. Bedrijven als Uber en Airbnb die zelf geen taxi’s en kamers hebben maar die wel aanbieden. Ik denk dat daar weer vragen bij gesteld gaan worden. Ik ben heel liberaal maar ik ben niet van het totale vrijemarktdenken. We moeten naar publieke waarden kijken en waar de overheid sterke armen moet hebben. In de zorg bijvoorbeeld. Dat is nu wel zichtbaar geworden.’

Maar zal dat veranderen?

‘Ik hoop dat blijft hangen dat ongeremd toerisme en ongebreideld kapitalisme een ontwrichtend effect hebben op onze samenleving.’

Daar gaat 34 euro voor een vliegticket niet bij ­helpen.

‘Het gaat erom dat je niet alleen denkt: kan ik de 34 euro betalen of straks misschien een vliegtax van 25 euro. Maar: wat richt ik ermee aan? Het is ongelooflijk wat we in tien jaar kapot hebben gemaakt.’

Wat doet u er zelf aan?

‘Toen ik bij NS kwam, waren er plannen om op windenergie te rijden. Dat hebben wij versneld en vanaf 2017 rijden we honderd procent op windenergie. Maar we kunnen als NS meer doen. De hele bedrijfsinrichting: zonnepanelen op daken van stations, klimaatbeheersing, plastic weg, watertappunten. Het is bittere noodzaak.’

En toch schiet het niet op. De uitstoot in Nederland van stikstof en CO2 is veel te hoog.

‘Dus moet er een beweging komen. En moet Schiphol met KLM alleen nog intercontinentale vluchten aanbieden waar je niet met trein of auto naartoe kan. Waarom vliegen we nog 4 keer per dag naar Brussel?’

Waarom is het niet mogelijk om fatsoenlijk met de trein naar Barcelona te gaan?

‘Ja, dat is ook zo. Daarom mag Pieter Elbers (KLM-topman, red.) tegen mij zeggen: ‘Roger, ik wil echt meewerken en minder naar Brussel vliegen maar dan moet ik zeker weten dat de treinen rijden.’ Hij kan niet een Amerikaanse toerist naar Schiphol laten komen en adviseren de trein naar Parijs te nemen als de Thalys stilstaat. Dat moet naar een hoger niveau.’

‘Weet je’, zegt hij. ‘Ik heb de afgelopen jaren de deur platgelopen in Den Haag om investeren in infrastructuur hoog op de agenda te krijgen. We geven in Nederland bijna 100 miljard euro uit aan zorg en 6 miljard aan infrastructuur. Dat is een scheve verhouding. We hebben de afgelopen twintig jaar geen grote investeringen in infrastructuur gedaan. Ja, de A2 is verbreed. In Parijs hebben ze voor een kleine 30 miljard euro een snelle treinverbinding rond het centrum gemaakt. Daar zit ook een sociale gedachte achter: die verbindt de buitenwijken met de plekken waar nieuwe werkgelegenheid is. Ik hou van dat type denken.’

Van Boxtel kijkt naar de lege stationshal.

Wat voelt u als u daarnaar kijkt?

‘Normaal trekken hier dagelijks tussen de 220- en 240 duizend mensen doorheen. Nu zo’n 40 duizend. Dit doet pijn. De collega’s bij NS leven van de reiziger. Dat is wat ze drijft.’

Lees ook

Bijna alles mag weer in de trein − en toch blijven reizigers weg
Het spoor krabbelt weer op na drie maanden in de ‘coronastand’. Het mondkapje blijft, maar de trein is er weer voor alle reizigers en alle stoelen zijn beschikbaar. Toch was hier tijdens de ochtendspits woensdag weinig van te merken.

Een mooi experiment, die lockdown, maar de reiziger wil terug de spits in
‘De wereld is echt veranderd’, zegt de ANWB. ‘De lockdown was een enorm vervoersexperiment’, zegt de Rai, want ineens konden dingen die nooit konden. Maar nu willen veel mensen graag toch weer terug naar hoe het was.

Kabinet durft meer marktwerking op spoor niet aan: NS ook na 2024 op het hoofdrailnet
Staatssecretaris Van Veldhoven wil het spoor niet openbaar aanbesteden, maar gunnen aan de NS. Nét voordat Europese regels dat moeilijker gaan maken. ‘De risico’s van aanbesteden zijn groter dan de kansen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden