Deze Conservatief vreest de teloorgang van Groot-Brittannië

Een verslag van twee wandeltochten langs de grens van Engeland en Schotland? Diplomaat, reiziger en politicus Rory Stewart legt uit dat het hem om meer gaat. 'We moeten vechten om Groot-Brittannië niet te laten verdwijnen.'

'Dat er zoiets is als Groot-Brittannië, en Britishness, nemen we al te lang als vanzelfsprekend aan.' Beeld Perry Ogden
'Dat er zoiets is als Groot-Brittannië, en Britishness, nemen we al te lang als vanzelfsprekend aan.'Beeld Perry Ogden

Het is een uur of vijf als Rory Stewart aan komt lopen in de centrale lobby van het Paleis van Westminster, de ontmoetingsplek waar de vier beschermheiligen van het Verenigd Koninkrijk vanaf de hoge muren toekijken. 'Hoe maakt u het? Zooo aardig u te ontmoeten', zegt de schrijver en staatssecretaris van Ontwikkelingssamenwerking. Stewart is klein van stuk, gekleed door de beste Engelse kleermakers en gezegend met een vriendelijkheid die past bij de gegoede kringen op het eiland. Hier staat de man die de 'Lawrence of Arabia' van onze tijd is genoemd.

We ontmoeten hem tegen de achtergrond van historische gebeurtenissen. Vrijwel tezelfdertijd zet Theresa May op 10, Downing Street haar handtekening onder de artikel-50-brief. Indachtig zijn functie als bewindsman is Stewart op zijn hoede als hij over de aanstaande Brexit spreekt. Hij was tegen afscheiding, maar kan de keuze begrijpen. 'Voor de Britten is het een handelszone, voor de rest van de Europeanen een beschavingsproces. Dat cultuurverschil is onoverbrugbaar gebleken. Nederlandse en Scandinavische leiders toonden begrip voor onze bezwaren, maar kozen uiteindelijk voor het Europese project.'

Schotse onafhankelijkheid

Meer zorgen maakt hij zich over wat er zich 666 kilometer noordwaarts afspeelt, in Edinburgh. Daar stemt het Schotse parlement voor een nieuw onafhankelijkheidsreferendum. Schotland gaat hem aan het hart. 'Ik heb bij het eerste referendum campagne gevoerd', zegt Stewart, die zelf afgevaardigde is voor een kiesdistrict in Cumbria langs de Schotse grens, 'en ik kijk er niet naar uit dat nog eens te doen. Dat er zoiets is als Groot-Brittannië, en Britishness, nemen we al te lang als vanzelfsprekend aan. De pijlers onder die identiteit - wereldrijk, leger, klassensysteem - zijn verdwenen of aangetast zonder dat er nieuwe voor in de plaats zijn gekomen.'

De unie tussen Engeland en Schotland is een belangrijk thema in zijn nieuwe boek. De Schotse Marsen is een verslag van twee lange wandelingen. De eerste ging zes jaar geleden van oost naar west langs de Muur van Hadrianus. Zijn toen 89 jaar oude vader Brian vergezelde hem, deels te voet, deels per auto of bus. De gezamenlijke onderneming bleek geen succes. Halverwege bracht Rory zijn vader naar huis. De tweede wandeling zigzagt van zijn boerderij in Cumbria, in het Lake District, naar het familiehuis van de Stewarts in hartje Schotland. Die tweede wandeling volgt senior via de mail.

Het boek is een liefdesverklaring aan zijn dominante, geliefde vader - de trouwe dienaar van een Brits wereldrijk waarin de zon langzaam maar zeker onderging. Als zoon van een rijke jutehandelaar had hij zich aangesloten bij de Black Watch, een fameus Schots regiment (met kenmerkende rode pluim op de zwarte baret) en maakte hij deel uit van de antitankbrigade die landde in Normandië. Na de oorlog werkte Brian Stewart bij de koloniale dienst, onder meer in Malaya (en het latere Maleisië), in Vietnam en, als spion, in Hongkong, de kroonkolonie waar Rory in 1973 werd geboren.

Dinsdag heeft voorzitter Tusk van de Europese Raad de artikel-50-brief ontvangen waarmee premier May de uittreding van Groot-Brittannië uit de EU in gang heeft gezet. Beeld AP
Dinsdag heeft voorzitter Tusk van de Europese Raad de artikel-50-brief ontvangen waarmee premier May de uittreding van Groot-Brittannië uit de EU in gang heeft gezet.Beeld AP

Vloeiend Mandarijn

Hij groeide op in het Maleisische Melakka, waar Brian, een linguïst die onder meer vloeiend Mandarijn sprak, voorzitter was van de Vereniging van Rubberplanters. In deze stad werd de jonge Rory ondergedompeld in de plaatselijke cultuur. Hij maakte kennis met de zoete teh tarik, met roti canai en nasi lemak. Zijn vader was een liefhebber van de plaatselijke culturele traditie en had meer Maleisische vrienden dan Britse, maar de Schotse cultuur overleefde de tropen. Rory zelf leerde er zwaarddansen, een traditie uit de Hooglanden. Trektochten door de jungle bewerkstelligden een levenslange liefde voor wandelen.

Wandelen werd voor Stewart denken met de voeten - een manier om zichzelf en de wereld beter te leren kennen. Zijn vader had aangeboden om mee te lopen langs de Romeinse muur. Het leidde tot kleine irritaties, want zijn vader kan koppig zijn. Op een dag stond Rory vergeefs op zijn pa te wachten bij een bushalte. Senior bleek in de kroeg te zitten. In musea had Brian meer interesse in de horeca en de winkels dan in de kunst en archeologie. Maar er speelde nog iets mee. 'Ik merkte hoezeer zijn visie op de geschiedenis mijn wereldbeeld had beïnvloed, zeker waar het gaat om Britishness, Englishness en Scottishness.

Theresa May zet haar handtekening onder de artikel-50-brief. Beeld REUTERS
Theresa May zet haar handtekening onder de artikel-50-brief.Beeld REUTERS

'Schotland was voor mijn vader een hobby, folklore; geen staat. Hij droeg tartan, hij at haggis (en soort vleespudding) en op zijn bureau stond een Gaelic woordenboek. Als hij Engelse gasten ontving, ging hij zich nog Schotser gedragen, al was dat meer uit lollige provocatie. Bovenal was hij een Brit, iemand die hield van Robert Burns en van William Shakespeare. In de eerste zeventien jaar van zijn leven was hij niet in Engeland geweest, maar hij was er trots op dat hij naar Oxford kon en ging dienen in het Britse leger. Dat idee van mijn vader, Schots-zijn onder de paraplu van Britishness, staat nu op het spel, door het opkomende nationalisme.'

Voor Stewart er meer over vertelt heeft hij een verzoek. We zouden het interview houden op het terras aan de Theems, maar bij nader inzien wil hij naar zijn woning in Kensington, waar hij doordeweeks verblijft. 'Ik ben net op reis geweest, naar het Midden-Oosten, en mijn zoontje wil me zien.'

Voor het parlement staat hij even stil bij de bloemenzee voor de agent die een week eerder is omgekomen bij een aanslag. Die werd gepleegd toen Stewart op het ministerie zat. 'Iedereen kende hem, in ieder geval van gezicht. Het Paleis van Westminster is net een dorp.' Bij de ingang waar de terrorist met een mes doorheen rende, staan nu dranghekjes. 'Zie je, de agenten poseren nog steeds met toeristen. Dat doet me goed.'

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Atypische parlementariër

Stewart vestigde zich zeven jaar geleden in dat politieke dorp, maar groeide uit tot een atypische parlementariër. Hij is niet iemand die tijdens debatten met papieren wappert en de leider toejuicht, maar een die Latijn spreekt in een debat over egels. Zijn status als buitenbeentje heeft te maken met zijn achtergrond. Na op de kostschool Eton te hebben gezeten en politiek, filosofie, economie en moderne geschiedenis te hebben gestudeerd in Oxford, sloot hij zich, net als zijn vader, aan bij de Black Watch, waar hij de rang van luitenant bereikte.

De volgende halte was het ministerie van Buitenlandse Zaken, ook net als zijn vader. Dat zond hem uit naar probleemgebieden als Oost-Timor en Montenegro. Tijdens een zomervakantie gaf hij de jonge prinsen William en Harry bijlessen. In 2002 nam hij vrij om 10 duizend kilometer te gaan lopen door Afghanistan, Iran, Pakistan, India en Nepal. Slapen deed hij bij dorpelingen. Stewart leerde meerdere talen - de teller staat nu op negen, al is zijn Urdu, Nepalees en Servo-Kroatisch achteruitgegaan. Over zijn ervaringen in het eerstgenoemde land schreef hij de bestseller Tussenstations.

Na de Irak-oorlog werd hij gouverneur in twee Zuid-Iraakse streken, met als taak verkiezingen te organiseren, de vrede te handhaven en ontwikkelingsprojecten te begeleiden. Hij merkte vooral hoe naïef het is om, zonder kennis van plaatselijke tradities, een land te bezetten en een instant-democratie uit de grond te willen stampen. Op een dag belegerden boze leden van een militie zijn kantoor. Hij vroeg zijn vader om raad. 'De leiders oppakken en neerschieten.' Dat advies legde zoonlief naast zich neer. Het kantoor werd geplunderd. Ook deze ervaringen beschreef Stewart, in The Prince of the Marshes - And Other Occupational Hazards of a Year in Iraq.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Mensenrechten

Inmenging in andere landen, is zijn visie, is alleen wenselijk en vruchtbaar bij respect voor en kennis van andere culturen. In die geest zette Stewart in Afghanistan, op verzoek van prins Charles, een liefdadigheidsinstelling op met de taak waterleidingen aan te leggen, ziekenhuizen te bouwen en monumentale gebouwen in oude glorie te herstellen. Daar ontmoette hij de Amerikaans-Iraanse Shoshana met wie hij nu getrouwd is. Voor een film over zijn avontuurlijke leven kocht de productiemaatschappij van Brad Pitt de rechten. Stewart keerde terug naar Engeland - nadat hij eerst nog mensenrechten had gedoceerd op Harvard.

Hij vestigde zich in het Lake District, een van de mooiste en poëtische gebieden in Engeland. In De Schotse Marsen beschrijft hij, op zoek naar tradities en de organische geschiedenis, uitgebreid de natuur. Maar in zijn gedachten is het Oosten nooit ver weg. 'De helling die zich voor me uitstrekte leek een tropisch moeras', schrijft hij, 'de vennetjes leken lagunes, de hei een mangrovewoud, de pollen uitgedroogd gras een grote savanne. De veenslenken op de onderste delen van de hellingen hadden de silhouetten van buikige Mesopotamische godenbeeldjes.'

In de Londense taxi vertelt hij dat wat hij in Azië heeft gedaan, ook eens wilde doen in de Schotse grensstreek, door hem het Middenland genoemd. 'Ik wilde op zoek naar minder bekende plekken, om mijn bestaande beeld over Groot-Brittannië te verifiëren. Wat me daarbij opviel, is hoezeer dit land zo onderhevig is geweest aan verandering, hoe gemeenschappen niet meer zijn ingebed in traditie en geschiedenis. Ruim negen op de tien inwoners van het Lake District, bijvoorbeeld, woont niet daar waar ze geboren zijn. Dat is zo anders dan ik gewend was in Afghanistan, waar elke dorp een andere wereld is.

'Op een dag klopte ik daar op een deur. Een Nederlandse kunstenaar deed open, die bleek er al 24 jaar te zitten. Een interessante man, maar hij zag de wereld waarin hij woonde vanuit Nederlands perspectief. In een ander dorp vroeg ik een man of hij een voorbeeld had van mondelinge overlevering, verhalen die hij van zijn oma had gehoord. Hij vertelde dat zij iemand kende die een luipaard in India had geschoten. Het historische besef over de eigen omgeving bleek gering. Dat is in Midden- en Zuid-Schotland niet anders. De Stewarts wonen al generaties in hetzelfde landhuis Broich, nabij Crieff, maar dat blijkt uitzonderlijk te zijn.'

Stewart dook dieper in de geschiedenis van het Middenland en stuitte op een multiculturele samenleving avant la lettre. 'Duizend jaar geleden was het gebied rond mijn boerderij een van de meest diverse plekken op aarde. Er woonden Angelsaksen, Germaanse christenen, Welsh en Noorse heidenen, de boomlange Vikingen. Het was een soort Syrië van voor de burgeroorlog. Wanneer de Vikingen een regenboog zagen, zagen ze een doorgang voor de goden naar een andere wereld; de angelsaksen zagen de ark van Noach. De ene regenboog leidde naar Scandinavië, de andere naar Palestina of de Turks-Iraanse grens.

'Rond 1200 gingen ze zich opeens allemaal Engels noemen, vergetend dat hun voorvaderen immigranten waren, met andere talen en religies. Aan Schotse zijde vond later iets soortgelijks plaats. Toen hij halverwege de 12de eeuw ten strijde trok zei de Schotse koning 'Mensen! Britten, Noormannen, Schotten, Kelten, Vlamingen: volg me.' Een halve eeuw later, toen de oorlogen tegen Engeland begonnen, waren het opeens allemaal Schotten, zelfs de Frans sprekende aristocraten die tegen hun eigen neven in Engeland gingen vechten.'

Muur van Hadrianus

De oorzaak van die tweedeling? 'De muur die de Romeinse keizer Hadrianus had laten bouwen, een rechte lijn tussen de kusten - op dezelfde manier als koloniale Britten later grenzen in Noord-Afrika zouden trekken. Eeuwen had dit enorme bouwwerk er werkeloos bijgelegen, opeens kreeg het weer een bestemming. Hoewel de grens in de loop der jaren naar het noorden zou opschuiven, is de tweedeling tussen Engeland en Schotland een Romeinse nalatenschap, een litteken. Voortaan was je Schots of Engels. Het kan tot gekke taferelen leiden. Ik ontmoette iemand die een paar meter ten zuiden van de grens woont en zei voor geen goud in Schotland te willen wonen.'

Stewart wijst erop dat de verschillen niet zo groot zijn. Op taalgebied bijvoorbeeld. 'Dat er nu plaatsnaambordjes als Failte gu Alba (Welkom in Schotland) worden geplaatst is absurd. In Schotland wordt meer Pools dan Gaelic gesproken. Sterker, in de Schotse geschiedenis is zelden Gaelic gesproken. Engels is altijd de voertaal geweest, met wat Welsh, Latijn, Frans. Normaal gesproken hechten nationalisten veel waarde aan de geschiedenis, aan de plaatselijke tradities. Dat is toch ook zo in Nederland? In Schotland ligt het nu anders. Als er iemand met een kilt en een doedelzak op de congressen loopt, kijken mensen gegeneerd.'

De interesse voor het verleden gaat bij de Scottish National Party slechts een paar decennia terug. Wat ze heel slim doen is politiek inzetten als wapen. Het is een politiek nationalisme, tegen de Conservatieven in het zuiden, tegen Londen vooral ook, de stad van de bestuurders en de bankiers. Ze roepen: als we van die Engelsen afkomen, zijn we beter af. Ze zetten mensen tegen elkaar op, terwijl de verschillen in werkelijkheid niet veel groter zijn dan die tussen de mensen in Beieren en andere Duitsers. Het ironische is dat de Schotten veel gemeen hebben met de Londenaren, de Europagezindheid bijvoorbeeld.'

Rijkdom

Na een trage tocht arriveert de taxi bij het town house om de hoek van het Natuurhistorisch Museum. 'In dit huis speelde die scène uit het voorwoord zich af', zegt Stewart, terwijl hij uitstapt. De 5 jaar oude Rory had op een dag een vliegtuigje gemaakt, maar zijn pa had er amper aandacht voor. Verdrietig schreef hij een briefje. 'Omdat je niet naar mijn vliegtuig en landingsbaan keek, loop ik weg.' Verscholen achter een gordijn zag hij de angst op het gezicht van zijn vader toen die de tekst las. 'Ik realiseerde me hoe gemakkelijk ik hem pijn kon doen. Dit wilde ik nooit meer zien', schreef Stewart, die zijn pa in het boek consequent aanduidt met daddy - andersom is het darling.

Nadat Rory Stewart zijn zoon Alexander een knuffel heeft gegeven en zijn vrouw een zoen, doet hij de klapdeuren dicht en neemt hij plaats aan een grote houten tafel in de voorkamer. Hij vertelt over de scène in het boek waarin zijn hoogbejaarde vader, staande op zijn erf, bijna aangevallen wordt door een jongeman die brutaalweg over het tuinhek was geklommen en zijn vader uitschold vanwege diens rijkdom. 'Tegen mijn vader met zijn land werd anders aangekeken. Niet langer werd hij gezien als iemand die diep is geworteld in de tradities van Schotland. In de ogen van de jonge Schot was dat alles verachtelijk.'

Het boek leest als een biografie - of necrologie - van zijn vader, die de belichaming wordt van Britishness, een identiteit die na vier eeuwen, sinds de eenwording van de twee koningshuizen, aan het afbrokkelen is. 'Voor mijn vader was het iets vanzelfsprekends. Toen ik hem vroeg naar de Schotse inbreng in het wereldrijk, antwoordde hij: geen idee. In zijn tijd werd daarover niet gesproken. Ik vrees dat Groot-Brittannië verdwijnt als we niet blijven vechten voor het idee van Britishness. Middenland verdween na de herwaardering van een vergeten muur. Dat laat zien hoe fragiel naties zijn.'

Dan barst, na wat onheilspellend geroffel, de klapdeur open en rent Alexander op zijn vader af. Zijn geduld blijkt op te zijn. 'Ik geloof dat mijn plicht als vader roept.'

De Schotse Marsen. Prometheus; 416 pagina's; euro 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden