'Deze artsen opereren als gangsters'

Bloedverlies, infecties en onbedoelde amputaties. In Zuid-Afrika is een heftig debat losgebarsten over de besnijdenissen die onderdeel zijn van traditionele inwijdingsrituelen voor jongens. Elk jaar gebeuren daarbij ongelukken, maar dit jaar is de score erg hoog: meer dan zestig doden. De politiek roept om maatregelen.

AMSTERDAM - Alleen al in de afgelopen twee weken zijn meer dan dertig jongens omgekomen bij mislukte besnijdenissen in Pondoland in de provincie Oost-Kaap. Meer dan 300 jongens zijn gewond geraakt, vaak ernstig. Een aantal werd vorige week door actievoerders gered. Tien moesten naar het ziekenhuis.


De politie heeft maandag vijf verdachten gearresteerd die bij de sterfgevallen betrokken zouden zijn. Ze worden beschuldigd van moord, het toebrengen van ernstig lichamelijk letsel en het uitvoeren van illegale besnijdenissen. In mei vielen ook al meer dan dertig doden in de noordelijke provincies Limpopo en Mpumalanga.


De besnijdenissen zijn onderdeel van traditionele volwassenwordingsceremonies bij onder meer de Xhosa, de Sotho en de Ndebele. Jaarlijks worden tienduizenden jongens van 10 tot 15 jaar ergens diep in de bush onderworpen aan wekenlange geheime rituelen, waaronder de besnijdenis en andere tests om hun moed en uithoudingsvermogen op de proef te stellen.


Het initiatieseizoen gaat elk jaar gepaard met doden en gewonden, al is door alle geheimzinnigheid onzeker hoeveel dat er zijn. De besnijdenissen worden uitgevoerd door traditionele medicijnmannen onder vaak onhygiënische omstandigheden. Jongens sterven aan bloedverlies of infecties. Sommigen raken hun penis gedeeltelijk of geheel kwijt. Dat overkwam ook de gewonde jongens in Pondoland. 'Hun toestand is verontrustend', aldus de autoriteiten in de provincie Oost-Kaap.


De Zuid-Afrikaanse politiek heeft de besnijdenispraktijken altijd gedoogd. Initiatieceremonies en 'initiatiescholen' zijn nu eenmaal onderdeel van de tribale cultuur van veel Zuid-Afrikaanse volkeren. De regering stimuleert circumcisie ook als een middel in de strijd tegen hiv/aids. Officieel mag het echter alleen gebeuren met toestemming van de ouders en door gediplomeerd medisch personeel.


Ruim 50 procent van de zwarte Zuid-Afrikaanse mannen is besneden. In de helft van de gevallen op de traditionele manier. Zo ook prominenten als Nelson Mandela. Die noemde het ooit 'een spirituele voorbereiding op de beproevingen van het mannenbestaan'.


Volgens deskundigen is het inmiddels een minder spiritueel verhaal. Veel initiatiescholen zijn gekaapt door criminele bendes die lak hebben aan de traditionele stamcultuur en vooral geïnteresseerd zijn in de verdiensten. Jongens moeten flink betalen om te mogen deelnemen aan zo'n school.


'De oude praktijk wordt steeds meer gecommercialiseerd', zegt Ineke van Kessel van het Afrika Studie Centrum in Leiden. 'Jongens worden vaak gekidnapt en dan meegenomen naar de bush, waarna de ouders moeten betalen. Het is een vorm van afpersing.'


Dat veel jongens tegen hun wil worden meegenomen, wordt bevestigd door activist Nkululeko Nxesi, die campagne voert tegen de initiatiescholen in de Oost-Kaap. 'Ze bedreigen de gemeenschap. Ze opereren als gangsters', stelt hij tegenover de Zuid-Afrikaanse nieuwswebsite The Daily Maverick.


Een deel van de jongens komt vrijwillig, aldus Nxesi. De initiatietraditie is volgens hem door jongeren gekaapt. Ze zijn op zoek naar hun identiteit en ondergaan de besnijdenis onder druk van leeftijdgenoten. 'Vaak stelen ze de papieren van hun ouders en vervalsen hun handtekening zodat het lijkt of die toestemming hebben gegeven.'


De jaarlijkse roep om regulering van de inwijdingspraktijken klinkt dit jaar luider dan ooit. President Jacob Zuma en minister van gezondheid Aaron Motsoaledi hebben de excessen streng veroordeeld. Het regerende ANC wil streng optreden tegen deze 'criminele activiteiten', aldus een verklaring.


Het ANC wil een basale medische training voor traditionele dokters, een speciale opsporingseenheid en een goede regulering van de traditionele initiatiepraktijken, 'om te voorkomen dat opportunistische criminele elementen die culturele praktijken misbruiken voor materieel gewin'.


Volgens Wilson Makgalancheche, voorzitter van het National House of Traditional Leaders, een soort parlement van stamhoofden in Zuid-Afrika, kan van een verbod op inwijdingsceremonies echter geen sprake zijn. 'Het is een culturele praktijk die ingebed ligt in het leven van de mensen. Mensen geloven dat ze zonder deze gebruiken misschien wel ophouden te bestaan.'


Die opstelling verbaast Van Kessel niets. 'Traditionele leiders hebben een ambivalente houding tegenover de initiatiescholen. Ze zijn tegen de uitwassen en de bendes, maar niet tegen de initiaties op zich, want die vormen ook hun machtsbasis en hun inkomen.'


Ineke van Kessel Afrika Studie Centrum in Leiden

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden