Deze advocaat kwam in de gevangenis terecht voor het maken van een selfie

Advocaten worden in China willekeurig opgepakt

Het is vandaag de Dag van de Bedreigde Advocaat, een beroep dat het niet overal in de wereld even makkelijk heeft. In China bijvoorbeeld, waar de overheid willekeurig mensen oppakt onder het mom een 'bedreiging voor de staatsveiligheid' te zijn. Yu Wenscheng kwam in de gevangenis terecht voor het maken van een selfie. Hij is tegenwoordig fel strijder voor de mensenrechten in China. 'In die gevangenis ben ik herboren als strijdbaar mens.'

Advocaat Yu Wenscheng Beeld afp

Na elke marteling controleerden zijn ondervragers Yu Wenschengs bloeddruk. Ze speurden naar signalen dat de 55-jarige advocaat onder de druk bezweek, ze wilden weten wat werkte. Met tien man in zijn gezicht schreeuwen, slaan, of doodsbedreigingen: Yu's bloeddruk bleef steeds hetzelfde. 'Ik was zo bang dat ik de angst voorbij was. Het kon me niets meer schelen.'

Negenenenegentig dagen bracht hij in de hel van een Pekings detentiecentrum door. Yu werd eind 2014 opgepakt tijdens een bezoek aan een cliënt, die vast zat wegens steunbetuigingen aan de demonstranten in Hongkong. Daar gingen mensen de straat op voor meer democratie. Yu kreeg geen toegang tot zijn client. Opstandig maakte hij een selfie bij het politiebureau. Terwijl hij het online zette werd hij gearresteerd.

Zijn ondervragers hoorden hem uit over kritische advocaten en activisten. Daar wist hij weinig van, want Yu was geen insider in het mensenrechtenkringetje. 'Ik keek vanaf de zijlijn toe hoe anderen die strijd voerden. Ik gaf de voorkeur aan een kalm leventje zonder confrontaties.'

De politie ketende hem vast aan een stoel om zijn gewrichten op te rekken, sloot hem zestig dagen op in het cellenblok voor ter doodveroordeelden, maar daarmee had Yu nog steeds niets te melden over zijn collega's. 'Wat ik niet weet kan ik ook niet vertellen. Ik had zo'n pijn dat ik na twintig minuten alles ondertekende over mijn eigen activiteiten en denkbeelden. Het was een goede leerschool.' Want vroeg of laat gebeurt het weer, voorspelt hij.

Regelmatig zoekt de overheid hem op. Er wordt op hem ingepraat gevoelige zaken te mijden, of hij krijgt het advies China te verlaten. 'Het rare is dat ik niet meer bang voor ze ben. In die gevangenis ben ik herboren als strijdbaar mens.'

Toen in de zomer van 2015 driehonderd advocaten en activisten werden opgepakt ontsprong Yu de dans. Waarom weet hij niet, hij was aan het herstellen van zijn gevangenisschap. Deze crackdown wordt 709 genoemd, naar de datum waarop de eerste advocaten verdwenen. Achteraf denkt Yu dat zijn ondervragers al op zoek waren naar belastend materiaal voor die landelijke en goed gecoördineerde arrestatiegolf van zomer 2015. 'Ik schaam me een beetje, omdat ik relatief ongeschonden uit de gevangenis vrijkwam. Ik heb zelfs mijn advocatenvergunning teruggekregen en kan weer werken, terwijl mijn collega's volkomen in de vernieling liggen of nog vastzitten.'

Harder dan tevoren

Vandaag staat de Dag van de Bedreigde Advocaat, een internationaal initiatief van advocatenorganisaties, in het teken van de grimmige vervolging van de Chinese advocatuur. Die heeft het nooit gemakkelijk gehad, maar tegen de verdrukking in slaagde de beroepsgroep er tot 2012 in steeds meer ruimte te veroveren. Idealistische rechtenstudenten werden advocaat, mensenrechtenadvocaat was een geuzennaam en Chinese media berichtten over praktische misstanden die rechtenadvocaten agendeerden - mits het politieke systeem of de partij niet werd aangevallen kon er soms aandacht aan hun werk worden besteed.

De huidige aanpak vertoont een hardheid die tientallen jaren niet is vertoond. 709 richtte zich op elke advocaat of activist die meedoet aan de chatgroep Mensenrechtenadvocaten op Wechat, een Chinese variant op Whatsapp. Ook nieuw is de strafmaat. Gold voorheen een veroordeling wegens subversie als schokkend, nu veroordelen rechtbanken advocaten routineus tot jarenlange celstraffen wegens ondermijning van de staatsveiligheid.

Lees verder onder de foto.

Facebook-poster die oproept om gearresteerde Chinese mensenrechtenadvocaten vrij te laten. Beeld China Human Rights Lawyers Concern Group via Facebook

'Deze tactiek wordt ook ingezet tegen gewone mensen. Ik heb een groep cliënten die protesteert tegen illegale sloop van hun woning. Zij zijn vastgezet als bedreiging voor de nationale veiligheid,' zegt Yu. Waar vroeger beschuldigingen als 'het belemmeren van het verkeer' werden gebruikt om protesten te smoren, evolueerde dat onder de huidige partijleiding tot 'uitlokken van ruzie', dat alweer is vervangen door het loodzware 'bedreigen van de staatsveiligheid' of 'omverwerpen van de staat'. Deze beschuldigingen geven politie en justitie zeer ruime bevoegdheden, zoals lange perioden in voorarrest en beperking of ontzegging van rechtsbijstand.

Neem advocaat Xie Yang: hij is zes maanden lang ondervraagd in 'residentiële detentie'. In kamer 706 in een hotel voor kaderleden werd hij door in totaal veertig politiemannen gefolterd en ondervraagd. Vorige week mocht Xie voor het eerst zijn eigen raadsman zien. Het verslag van dat gesprek dat online circuleert, is bloedstollend. Nog dertien advocaten wachten op hun proces. Anderen zijn vrijgelaten, maar blijven opgeborgen onder huisarrest. Of ze zijn gesloopt: Yu's vrouw is net bij de Pekingse advocaat Li Chunfu langs geweest. Die kwam vorige week na 500 dagen detentie totaal verward thuis. Schizofrenie, aldus de artsen.

'We hebben je vriendenkring opgeschoond'

Voor de staat is dit collateral damage in een noodzakelijke strijd tegen 'vijandelijke krachten' die de communistische partij onderuit proberen te halen en een vijandige ideologie - een westers, democratische systeem - aan de macht willen helpen. In dit paranoïde klimaat is politieke afzijdigheid al verdacht. Vandaar dat advocaten voor hun verplichte lidmaatschap van de advocatenvereniging en hun werkvergunning gedragscodes moeten tekenen, waarin ze trouw zweren aan partij en socialisme.

'Ik hield me altijd angstvallig stil over mijn politieke denkbeelden, want ik dacht dat ik dan veilig was. Ik deed naast mijn commerciële klanten enkele mensenrechtenzaken. Pro deo, omdat mensen in nood hulp nodig hebben. Geen haar op mijn hoofd dacht aan omverwerping van de partij,' zegt Yu. 'Na mijn detentie durft niemand me in te huren. Je kunt beter van moord worden beschuldigd dan dat stigma van politiek verdachte figuur te dragen. Mijn familie, vrienden, zakenrelaties, zelfs mijn klasgenoten van de lagere school: mijn hele sociale netwerk is ondervraagd. We hebben je vriendenkring opgeschoond, zei de politie.'

Over bleven zijn geestverwanten uit het mensenrechtenwerk: ze werden zijn opdrachtgevers en vrienden. Yu is geradicaliseerd en hij is er trots op, zegt hij met vlammende ogen. 'Toen de ene na de andere collega verdween, bleef ik over als woordvoerder. Zij hebben voor mij gevochten toen ik vastzat, en nu doe ik hetzelfde. Ineens zit ik midden in de kring waar ik vroeger zo tegenop keek.'

Advocaat Xie Yang over het dagelijks leven in kamer 207, waar hij zes maanden in 'residentiële detentie' zat.

Hij kreeg maximaal twee uur slaap per nacht, slecht eten en weinig water en werd vrijwel doorlopend gemarteld en ondervraagd.

Uit het verslag van gesprekken met zijn raadsman:


'Ze zetten water voor mijn neus neer, maar als ik toestemming om te drinken vroeg, mocht dat niet. Ik had zo'n dorst dat ik toch dat flesje water aan mijn mond zette. Toen sloegen ze me in elkaar, ze zeiden dat ik een politieman had proberen aan te vallen.'

'Een trage marteling is de wiebelende stoel. Ze dwongen me te zitten op een paar opgestapelde krukjes zonder rugleuning. Daar moest ik vierentwintig uur lang op stilzitten, zonder dat ik met mijn voeten bij de grond kon. (...) Ik moest mijn rug recht houden en mijn handen op mijn knieën plaatsen.'

'Ik kreeg drie opties ter verklaring van mijn activiteiten als mensenrechtenadvocaat. Ik deed het voor de roem. Of voor het geld. Of om de Communistische Partij en het politieke systeem omver te werpen. Het enige wat ik kon doen was dat opschrijven en ondertekenen.'

'Mijn grootste angst was dat ik daar dood zou gaan, zonder dat mijn vrouw en kinderen wisten waar ik was. Ik schreeuwde uit het raam naar voorbijgangers. Mijn naam, de naam van mijn vrouw, haar telefoonnummer, waar ze werkte. In de hoop dat iemand contact met haar zou opnemen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.