AchtergrondCoronavirus

Deze acht grafieken vertellen het verhaal van een halfjaar corona het best

Donderdag is het precies een halfjaar geleden dat in Tilburg voor het eerst bij een Nederlandse patiënt het nieuwe coronavirus werd vastgesteld. Wat hebben we sindsdien geleerd? Een rondgang langs enkele van de opmerkelijkste inzichten, aan de hand van acht wetenschappelijke plaatjes.

1. Het is gewoon sars de tweede

Een vergelijking tussen het sars-virus en covid. U ziet hier een soort wetenschappelijke routekaart van zijn erfelijk materiaal. Beeld Stanley Portman, LUMC.

Vergelijk het nieuwe coronavirus (balkje onder) met het sars-virus dat in 2002-2003 de wereld in zijn greep hield, en je ziet eigenlijk meteen: dit is hetzelfde beestje. U ziet hier een soort wetenschappelijke routekaart van zijn erfelijk materiaal. En niet alleen zitten beide virussen ruwweg hetzelfde in elkaar (de ‘opstapjes’ geven aan waar welke genen zitten), ze zijn ook nog eens zo’n 80 procent genetisch gelijk.

Vandaar dat wetenschappers het nieuwe virus ‘sars-cov-2’ noemen, sars-coronavirus de tweede. ‘Het is een menselijke eigenschap om schotjes tussen verschillende soorten te willen zetten’, zegt coronaviroloog Eric Snijder (LUMC). ‘Maar in werkelijkheid maken deze virussen deel uit van een hele wolk sterk op elkaar lijkende vleermuisvirussen.’

2. Deze multitool maakt het allemaal zo ingewikkeld

Een weergave van de uitsteeksels van het virus. ANPBeeld Universiteit van Texas

Op de plaatjes zien de uitsteeksels van het virus er meestal uit als pronte, mooi afgeronde paddenstoeltjes. Maar in werkelijkheid ziet zo’n uitsteeksel er zó uit: een ingewikkeld reuzeneiwit, vol uitstulpingen, holtes en elektrisch geladen aanlegplekken waarmee dit ‘spike-eiwit’, zoals het heet, zijn omgeving bepotelt. ‘Dit is de sleutel waarmee het virus cellen binnendringt’, zegt Snijder.

En dan is dit nog een schematische weergave ook, een moleculaire plattegrond voor wetenschappers die willen begrijpen hoe het gevaarte in elkaar steekt. ‘In werkelijkheid zijn die uitsteeksels voortdurend in beweging, kunnen ze wel tientallen verschillende configuraties aannemen’, zegt Snijder. Poëtisch: ‘Denk eerder aan een soort waterplanten, die heen en weer wuiven op het oppervlak van het virus.’

3. De virusbrandjes braken overal uit

Bevestigd aantal covid-19-gevallen op 100.000 inwoners, op 30 aprilBeeld Innovations Origins/Jelmer Visser

Bekijk deze kaart van het begin van de uitbraak in Europa van een afstandje, en je ziet: het virus trekt zich van landsgrenzen weinig aan. Omdat er soms brandhaarden over de grens slaan, en soms gebieden toevallig gespaard blijven, zegt theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek (Universiteit Utrecht). ‘Je ziet hier de hotspots die begin maart ontstonden en daarna ongecontroleerd zijn gaan groeien. Deze kaart laat zien dat zo’n epidemie geen nationaal, maar een Europees probleem is.’

Dat beaamt ook datajournalist Jelmer Visser, die de regiokaarten vervaardigde. Toen het virus deze maand weer oplaaide, zag hij het gebeuren. Toevallige, vlekkerige oplevingen van het virus, schijnbaar willekeurig verspreid op de kaart. ‘Ik zag diepe kleuren die ik al sinds mei niet meer had gezien. In twee, drie regio’s tegelijkertijd’, vertelt hij. ‘Toen wist ik het wel: dit gaat fout.’

4. Wie besmet wie?

U ziet drie banden, van linksonder naar rechtsboven. De middelste, meest duidelijke band, zijn leeftijdsgenoten. Die besmetten elkaar het meest. Beeld RIVM

Kijk door je ooghaartjes naar deze grafiek, van welke leeftijdsgroepen elkaar besmetten, zegt RIVM-onderzoeker Susan van den Hof, en je ziet drie blauwe banden, van linksonder naar rechtsboven. De middelste, meest duidelijke band, dat zijn leeftijdsgenoten. Die besmetten elkaar het meest, omdat een mens nu eenmaal het meeste contact heeft met mensen van zijn eigen leeftijd. De banden eronder en erboven, dat zijn de verschillende generaties. Ouders die hun kinderen besmetten (de onderste band) – en omgekeerd (die erboven).

De grafiek toont ook in één oogopslag waarom wetenschappers zeggen dat jonge kinderen weinig besmettelijk zijn: zie het gebrek aan blauwe stippen links. Kanttekening is wel dat de grafiek werd opgesteld uit 732 gevallen waarbij men zowel de bron (horizontaal) als de geïnfecteerde (verticaal) kon achterhalen, rond de tijd dat de scholen gesloten waren. In dit tijd haalden de kinderen minder ziektekiemen in huis.

5. De lockdown als paardenmiddel

De ontwikkeling van het zogenaamde reproductiegetal ten opzichte van de maatregelen. Beeld RIVM

Scholen sluiten, evenementen afgelasten, mensen aanmoedigen afstand te houden: het hielp allemaal. Maar wat het ‘reproductiegetal’ van het virus pas écht naar beneden kreeg, was volgens deze Britse berekening de lockdown, dat paardenmiddel dat afgelopen maanden in veel landen werd ingezet.

De modelweergave van de maatregelen hierboven is versimpeld en heeft tekortkomingen, benadrukt Heesterbeek. ‘Maar je ziet wel: om de R substantieel onder de 1 te krijgen, hadden we enige mate van lockdown nodig.’ U ziet hier overigens de situatie in Frankrijk: een inschatting van de Nederlandse maatregelen maakten de Britten niet.

6. Hoe de dood ons trof

De totale sterfte in Nederland tussen 2017 en 2020. Met een piek in het begin van dit jaar.Beeld RIVM

Als een sinister monument heeft het coronavirus een basilisk van oversterfte in de statistieken gekerfd. Want was de sterfte als gevolg van de griep in 2018 al extreem (de uitschieter links), de coronacrisis heeft in ons land naar schatting zo’n 8.300 levens geëist. En dat terwijl de maatregelen ertegen ongekend waren. Probeer eens voor te stellen waar de opgaande piek zou zijn geëindigd zónder beperkingen van het openbare leven.

7. Hoe Nederland antistoffen kreeg

De antistoffen die aangetroffen werden in het bloed van mensen in Nederland. Beeld Sanquin

Een bijzondere aanblik: na de epidemie verschenen in het zuiden van het land bij steeds meer mensen antistoffen tegen het virus in het bloed (het worden er inmiddels weer minder, omdat antistoffen na een poosje verdwijnen).

Duidelijk zichtbaar is ook hoe het noorden gespaard bleef. Een combinatie van gelukkige omstandigheden, denkt theoretisch epidemioloog Hans Heesterbeek: de voorjaarsvakantie liep er eerder af zodat er minder toestroom van besmette wintersporters was, en er zijn kennelijk weinig contacten tussen het hoge noorden en het diepe zuiden. Voornaamste les: een uitbraak weerspiegelt vooral de bewegingen van mensen.

8. Onze benarde toekomst: eindeloos in lockdown?

De blauwe verticale stroken op deze tijdlijn zijn de perioden waarin we weer in lockdown zouden moeten om te voorkomen dat het virus de zorg overbelastBeeld VK Graphics

De blauwe verticale stroken op deze tijdlijn, opgesteld door de Amerikaanse modelleur Marc Lipsitch, zijn de perioden waarin we weer in lockdown zouden moeten om te voorkomen dat het virus de zorg overbelast. Want als we alle coronaregels in de witte ‘tussenmaanden’ laten vallen, laait het virus weer op: de omhoog schietende lijntjes.

Er is heus wat op bovenstaande prognose aan te merken. Zo blijven er in werkelijkheid tussen de lockdowns in allerlei maatregelen van kracht, en houdt Lipsitch geen rekening met medicijnen en vaccins die de pieken kunnen dempen. Toch geeft de grafiek een indruk van wat er op het spel staat. Van lockdown naar lockdown, nog jarenlang, tot het virus geleidelijk minder schadelijk wordt, doordat mens en virus biologisch aan elkaar ‘wennen’. Laten we hopen dat een vaccin er eerder is.

Dossier
Het coronavirus lijkt nog lang niet uitgeraasd in Nederland en de rest van de wereld. Hier verzamelen we de belangrijkste cijfers en grafieken en leest u alles wat u moet weten over het virus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden