InterviewMichal Rogalski

Deze 19-jarige jongen ontdekte ‘verdwenen besmettingen’ in de Poolse coronacijfers

In de coronacijfers van het Poolse ministerie van Volksgezondheid ontbraken tienduizenden besmettingen die de provincies hadden gemeld. De 19-jarige Michal Rogalski ontdekte het en kreeg opeens geen toegang meer tot de data.

Michal Rogalski met zijn zelf gebouwde database met Poolse coronacijfers.  Beeld Piotr Malecki
Michal Rogalski met zijn zelf gebouwde database met Poolse coronacijfers.Beeld Piotr Malecki

‘Hier klopt iets niet’, dacht de 19-jarige Michal Rogalski toen hij zijn eigen database naast de coronacijfers van de Poolse overheid legde. Nadat hij de regering had gewezen op duizenden verdwenen coronabesmettingen, kon hij opeens niet meer bij de gegevens die hij voor zijn berekeningen gebruikte. ‘Mijn database is nog steeds de enige bron voor wie wil weten hoe de pandemie er écht uitzag in Polen.’

Een van de voornaamste kenmerken van de coronacrisis is het geloof in het getal. Cijfers sturen de regulering van het maatschappelijk leven: besmettingen, ziekenhuisbedden, beschikbare beademingsmachines, reproductiegetallen, enzovoort. Voor Rogalski is statistiek ook een leidraad voor het leven. ‘Ik houd van data. Ik verzamel allerlei gegevens uit het dagelijks leven, zoals mijn lichaamsbeweging bijvoorbeeld. Tijdens de pandemie kwamen de cijfers over het virus daarbij.’ 

Rogalski, die een tussenjaar had genomen om na te denken over een vervolgopleiding, koesterde van meet af aan wantrouwen tegenover de ‘schreeuwerige krantenkoppen’ over het coronavirus. ‘Ik wilde mezelf goed informeren. Data zijn voor mij objectieve informatie waarnaar ik kan handelen. Dus bouwde ik een database.’

Digitaal geletterde generatie

Rogalski behoort tot een jonge generatie Polen die digitaal goed is onderlegd. ‘Als iets ons niet bevalt, komen we in actie en proberen we het op een positieve manier te veranderen.’ Internet is daarvoor het middel bij uitstek: je kunt openbare data zoeken en analyseren en daarna je bevindingen terug de wereld in sturen.

Voor zijn database ging Rogalski niet blindelings af op de cijfers die de overheid publiceerde, maar direct naar de bron. In Polen werden besmettingscijfers vorig jaar bijgehouden door de lokale stations van Sanepid, de Poolse GGD. Dat gebeurde in iedere powiat, de kleinschalige bestuurslaag waarvan Polen er 314 telt. Rogalski hield, samen met een zestal vrijwilligers die hij via internet had gevonden, deze getallen dagelijks bij in de database. 

De resultaten publiceerde hij op Twitter, waar hij afgelopen jaar ruim 42 duizend volgers verzamelde. Door zijn transparante manier van berekenen, wekte zijn rekenwerk meer vertrouwen dan dat van de Poolse overheid. Ook de regering gebruikte de data van de powiat. Die werden verzameld door de zestien wojwod-schappen (provincies) en doorgestuurd naar het ministerie van Volksgezondheid, dat alle gegevens bundelde.

Verdwenen besmettingen

In die bundelingen bleken besmettingen te verdwijnen, constateerde Rogalski. ‘In het begin ging het om kleine foutjes. Maar in de tweede week van november ontbraken er 22 duizend.’ Dit was des te opmerkelijker omdat rond die tijd de tweede golf aanzwol in Polen. ‘De cijfers gingen al weken omhoog en kelderden plotseling.’ Dat wil zeggen: de officiële cijfers van de overheid. Want in Rogalski’s database zette de stijging door.

Hij kan het niet hardmaken, maar heeft wel een vermoeden waarom dit gebeurde. ‘Vlak daarvoor had de overheid aangekondigd dat ze bij een bepaald aantal besmettingen de nationale quarantaine zou afkondigen, een zware lockdown. Maar door het aanpassen van de cijfers bleven we onder die waarde.’ De Poolse regering ontkent elke vorm van manipulatie. Desondanks is terughoudendheid met impopulaire maatregelen kenmerkend voor de Poolse coronastrategie sinds de tweede golf, waarbij economische belangen zwaar wegen.

Naar aanleiding van Rogalski’s vragen bij de cijfers van de overheid ontstond een schandaal. De woordvoerder van het ministerie van Volksgezondheid stelde dat de besmettingen niet waren verdwenen, maar deels verlaat, omdat ze handmatig moesten worden ingevoerd. ‘Er worden fouten gemaakt, wij zijn ook maar mensen’, aldus de woordvoerder.

Gegevens niet meer openbaar

De overheid stelde een onderzoek in én centraliseerde het systeem. Voortaan rapporteerden de testlaboratoria direct aan het ministerie, zonder tussenkomst van derden en zonder publicatie van de gegevens. De informatie die Rogalski gebruikte voor zijn database was daardoor niet meer openbaar. Het leidde ertoe dat Polen tijdelijk een grijs vlak werd op de coronakaart van het European Centre for Disease Prevention and Control. De Poolse regering is sindsdien de enige bron voor cijfers over de pandemie. De zaak goed onderzoeken kan Rogalski niet meer. ‘Het is op zich goed dat er een nieuw systeem is, dat mogelijk beter werkt. Maar ik kan niet meer op de overheid vertrouwen.’

Hij heeft de indruk dat zijn speurwerk hem niet in dank is afgenomen en is teleurgesteld. ‘Het enige contact dat ik met de overheid heb gehad, is via het officiële Twitteraccount van het ministerie van Volksgezondheid. Dat reageerde op mijn tweets en schreef dat mijn cijfers niet klopten. Je zou zeggen dat je tijdens een crisis openstaat voor kritiek. Kennelijk niet.’ 

Rogalski denkt ook dat het geklungel met cijfers ervoor heeft gezorgd dat het vertrouwen van zijn landgenoten in de overheid nog verder is gebutst. ‘Er zijn nu mensen die zich niet aan de maatregelen houden omdat ze de cijfers van de overheid niet geloven. En voor het vaccineren is vertrouwen ook belangrijk.’ Over de vaccinaties is hij wel optimistisch: ‘De data zijn nu veel transparanter.’

Zijn database is nu geen informatiebron meer, maar een archief. ‘De cijfers van de overheid gaan slechts een maand terug. Als je wilt zien hoe de pandemie zich sinds maart 2020 in Polen heeft ontwikkeld, met behulp van cijfers die kloppen, is dit de enige bron.’ 

Begin januari werd Rogalski voor zijn inspanningen onderscheiden door de Poolse ombudsman Adam Bodnar. ‘Het begon als hobby en groeide uit tot een burgerplatform voor onafhankelijke cijfers. Ik vind het fascinerend wat cijfers je kunnen vertellen, maar het moet wel goed worden gedaan. Je moet de overheid verantwoordelijk kunnen houden.’

Drie keer covid-19 in Polen

Polen en andere landen in Centraal-Europa kwamen redelijk ongeschonden door de eerste golf. Maar in het najaar sloeg de tweede golf hier harder toe dan in andere delen van Europa. Vrijwel alle landen in Centraal- en Oost-Europa kampten met enorme besmettingsaantallen en hoge oversterfte.

Volgens de cijfers van de Poolse overheid hebben 1.642.658 Polen covid-19 gehad, op een bevolking van 38 miljoen mensen. In totaal overleden 42.188 mensen aan het virus. Met name de cijfers van de oversterfte in het land schetsen een pikzwart beeld. In november, de maand waarin Rogalski aantoonde dat de cijfers van de regering niet klopten, stierven twee keer zoveel mensen als gemiddeld in de afgelopen twintig jaar (64 duizend in plaats van 32 duizend). Dit was de hoogste oversterfte sinds de Tweede Wereldoorlog.

Polen is al sinds januari goed op stoom met het vaccineren van zijn inwoners. Inmiddels hebben 2.715.159 Polen het vaccin gekregen, waarvan 929.965 al de tweede prik. Met iets meer dan 7 vaccinaties per 100 inwoners zit Polen in de top-10 van Europese landen qua vaccinatiesnelheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden