Detroit, stad van verval, is failliet

Nu zelfs de crisismanager de handdoek in de ring heeft gegooid, is het onvermijdelijke gebeurd: 'Motown', ooit 's werelds grootste autostad, is bankroet.

AMSTERDAM - In Amerika gaan wel vaker gemeenten failliet. Sinds 2010 gingen er al zeven op de fles, met tekorten variërend van 5 miljoen dollar (Boise County) tot 4 miljard (Jefferson County). Stockton in Californië had tot nu toe de eer de grootste failliete gemeente te zijn gemeten naar inwonertal: 300 duizend inwoners.


Maar sinds donderdag is Detroit, met een tekort van 18 À 20 miljard dollar, het grootste overheidsfaillissement in de VS. Gisteravond oordeelde een rechter dat het faillissementsverzoek van Detroit in strijd is met de grondwet van de staat Michigan, maar de overheid ging daartegen meteen in beroep.


De ondergang van Detroit was al maanden, misschien al wel jaren onvermijdelijk. De stad is door de implosie van de Amerikaanse auto-industrie in een vrije val geraakt. Ooit was 'Motown' 's werelds autostad nummer één, met tientallen fabrieken van General Motors en Chrysler. Maar beide gingen failliet en bij hun doorstart sloten ze tientallen fabrieken en lieten tienduizenden arbeiders werkloos achter.


Krimpende auto-industrie

Het inwoneraantal kromp mee met de auto-industrie. Op zijn hoogtepunt kort na 1950 had de stad 1,8 miljoen inwoners. Toen de auto-industrie deels naar andere steden trok en vervolgens door Japanse merken werd beconcurreerd, kromp de werkgelegenheid, en daarmee ook de stad.


In de jaren negentig zakte het inwonertal onder de miljoen, in 2006 waren er nog 918 duizend. Na faillissementen en saneringen van GM en Chrysler zijn er nog 700 duizend, van wie er 200 duizend onder de armoedegrens leven.


Gevolg is dat de stad steeds minder belastinggeld binnenkrijgt en steeds meer problemen moet oplossen. De misdaad tiert welig, tienduizenden gebouwen zijn verlaten, hele buurten staan leeg, 40 procent van de straatverlichting brandt niet meer en de meeste parken zijn gesloten. Het begrotingstekort is onbeheersbaar. In maart van dit jaar werd een crisismanager aangetrokken, Kevyn Orr, die ook bij het faillissement van Chrysler betrokken was.


Maar Orr kon niet veel meer doen. Het begrotingstekort van 380 miljoen dollar bleek niet weg te werken. Schuldeisers, met name pensioenfondsen, weigerden afspraken te maken. Donderdag gooide hij de handdoek in de ring en vroeg het faillissement aan.


Rick Snyder, de gouverneur van de staat Michigan waarin Detroit ligt, zei vrijdag dat het faillissement 'een einde maakt aan zestig jaar verval'. Hij zei ook dat het niet zeker is of alle schuldeisers ooit hun geld terug krijgen.


De stad moet nu alsnog proberen deals te sluiten met zijn schuldeisers. Het faillissement kan jaren duren. Al die tijd blijven de gemeenteraad en de burgemeester weliswaar in functie, maar het is Orr die in opdracht van de rechtbank besluit of er geld kan worden uitgegeven.


Verwacht wordt dat tal van gemeentelijke diensten verder zullen worden ingekrompen. Maar de grootste verplichtingen heeft Detroit aan zijn obligatiehouders en aan zijn pensioenfonds. De pensioenen zijn weliswaar wettelijk gegarandeerd, maar dat wil niet zeggen dat het geld te vinden is. De enorme pensioenverplichtingen spelen een rol in veel overheidsfaillissementen. De universiteit van Stanford berekende enkele jaren geleden dat de pensioenuitgaven van Californische gemeenten tussen 1999 en 2011 stegen van 1,3 miljard naar 5,1 miljard dollar.


Omdat Amerikaanse steden niet kunnen terugvallen op de federale overheid, heeft het faillissement van Detroit geen effect op de Amerikaanse staatsschuld. Gemeenten kunnen in Amerika hun eigen obligaties uitgeven. In het algemeen worden obligatiehouders zelfs in een faillissement nog wel ontzien, omdat de gemeente de kapitaalmarkt immers weer nodig heeft.


Maar in het geval van Jefferson County werd met die gewoonte gebroken: obligatiehouders zijn er 20 tot 85 procent van hun vordering kwijt.


In Nederland kunnen gemeenten of provincies niet failliet gaan; de wet verbiedt het. In Amerika is het omgekeerde het geval: de wet verbiedt de regering juist om gemeenten te redden. Het zijn twee uitersten in het spectrum, zegt Maarten Allers, hoogleraar openbare financiën aan de Rijks Universiteit Groningen. 'In Amerika begonnen ze er in de negentiende eeuw mee en ze houden er strak aan vast. Dat moet wel: als ze één keer een gemeente helpen, schept dat een precedent.' Voordeel van dit beleid is dat de miljardentekorten van de gemeenten geen effect hebben op de staatsschuld. Maar er zijn ook nadelen. 'Zo'n gemeente die failliet gaat wordt echt vrijwel opgerold', zegt Allers. Scholen, vuilnisophalers, straatverlichting: niets wordt ontzien. In Nederland is een stelsel van bestuurlijke ingrepen om het faillissement van een gemeente te voorkomen. De provincie controleert de gemeentebegroting achteraf, als er problemen zijn zelfs vooraf. In het uiterste geval is er de artikel 12-procedure: de gemeente gaat onder curatele. Dat overkomt ongeveer drie gemeenten per jaar. Komt de gemeente er niet uit en moet iemand bijlappen, dan is dat niet de staat, maar het gemeentefonds.


Nederlandse gemeenten gaan nooit failliet

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden