Design uit Californië heeft de wereld ingrijpend veranderd

De vrije geest en goudzoekersmentaliteit van Californië uit zich in zijn revolutionaire design. De tentoonstelling California: Designing Freedom in Londen gaat over baanbrekende ontwerpen uit de gouden staat.

Surfplank in de expositie California: Designing Freedom, die nu is te zien in het Design Museum in Londen. Beeld Luke Hayes

De chopper uit de film Easy Rider (1969) en Waymo, de zelfrijdende auto ontwikkeld door Google, een groter verschil dan tussen deze twee vervoersmiddelen is bijna niet denkbaar. De zelfgebouwde chopper genaamd Captain America (een verwijzing naar de Amerikaanse vlag op de tank) is het ronkende symbool van de ongetemde vrijheidsdrang van de hippiegeneratie. De koddige maar hightech Waymo, een soort futuristische Kever, staat voor het voorgeprogrammeerde reisplan op basis van filevoorspelling en andere big data. Toch staan ze gebroederlijk naast elkaar op de expositie California: Designing Freedom, die nu is te zien in het Design Museum in Londen.

Design uit Californië, waartoe Silicon Valley met al zijn technologiebedrijven behoort, heeft onze wereld ingrijpend veranderd. Facebook, de iPhone en Google Maps, we staan ermee op en gaan ermee naar bed. Binnenkort zijn ook virtualrealitybrillen en zelfrijdende auto's niet meer weg te denken. De tentoonstelling heeft een historisch overzicht, van jarenzestigparafernalia als lsd-velletjes met Mickey Mouse en een veertig jaar oud skateboard tot de allereerste schets van een gebruiksvriendelijk Apple-icoon, een protestposter tegen de moslimban van Trump en de Snapchat Spectacles van dit voorjaar. Het topstuk is een van de zes laatste Apple I-computers uit 1976, die is verzekerd voor 1 miljoen euro en zwaarbeveiligd onder kogelvrijglas staat.

Het zijn allemaal voorwerpen die voortborduren op de hippie-idealen van individuele vrijheid en zelfontplooiing. Het is in Californië, de achtste economie ter wereld en met 40 miljoen inwoners de grootste van de vijftig staten in de VS, waar eind jaren zestig de tegencultuur floreert. Op de progressieve universiteit Berkeley in San Francisco ontstaat de Free Speech Movement, waarbij studenten het recht op inspraak en vrijheid van meningsuiting tot het uiterste uitoefenen. Met lsd worden de grenzen van de realiteit opgerekt en in communes wordt gestreefd naar een dieper menselijk contact. Het is deze vrije geest, vormgegeven in een chopper, die een creatief klimaat heeft geschapen waarin tech-bedrijven als Apple, Google en Airbnb kunnen floreren.

Tekst gaat verder onder de foto.

De chopper uit Easy Rider (1960). Beeld Luke Hayes
De Macintosh (1984). Beeld Luke Hayes

Veelzeggend is de reclame bij de lancering in 1984 van de Macintosh, de revolutionaire thuiscomputer van Apple. In het filmpje spreekt Big Brother via een scherm een kleurloze massa toe (het idee voor de reclame werd gejat uit het beroemde boek 1984 van George Orwell). De indoctrinerende speech wordt beëindigd wanneer een Californische surfgirl (blond haar, wit gebit, kleurige fitnessoutfit) een hamer door het scherm slingert. Daarna verschijnt de tekst dat Apple de Macintosh introduceert en het jaar 1984 niet op het gelijknamige boek zal lijken. Achterliggende boodschap: de Macintosh is meer dan een computer, het is een instrument voor vrijheid van expressie.

Met gebruiksvriendelijk design worden de hippiedromen vertaald naar het digitale tijdperk. Immers, de belofte van Airbnb is toch niets minder dan het sharing is caring-principe van de commune? Twitter is feitelijk ook een beweging voor het vrije woord, weliswaar in het vluchtige keurslijf van 140 tekens. En net als lsd verruimt Google Earth onze kijk op de wereld, doordat zich met twee simpele vingerbewegingen telkens weer een nieuwe laag van de werkelijkheid ontvouwt. Dan staat de zelfrijdende auto vanzelfsprekend voor de individuele vrijheid om ons al werkend, lerend of mediterend naar elke gewenste plek te verplaatsen. De Waymo als vehikel voor zelfontplooiing. Net als de chopper. En de surfplank en het skateboard trouwens.

Design Museum
Sinds eind vorig jaar zit het Design Museum op een nieuwe locatie in Londen. De kunstinsteling zocht uit ruimtegebrek een groter pand. De keuze viel op een gebouw aan Kensington High Street dat uit de jaren zestig van de vorige eeuw stamt en lang had leeggestaan. Het werd ingrijpend verbouwd onder leiding van het Nederlandse architectenbureau OMA en de Engelse interieurarchitect John Pawson.

Er is volgens de tentoonstellingsmakers nog een historische reden voor het succes van California: een sterke ondernemersgeest, die terug gaat tot de Gold Rush halverwege de 19de eeuw. Aangetrokken door wilde verhalen over goudvondsten streken talloze gelukszoekers neer in Californië. Deze individuele ondernemersgeest waart nog steeds rond, zo blijkt uit intrigerende foto's van de garages van Susan Wojcicki, Paul en Clara Jobs en Robert Disney, waar respectievelijk Google (1988), Apple (1976) en Walt Disney (1923) begonnen. Deze pionierende start-upcultuur wordt inmiddels wereldwijd gekopieerd, maar is zo Californisch als The Beach Boys. Als ondernemers als Mark Zuckerberg van Facebook of Elon Musk van Tesla spreken, dan luisteren zelfs de wereldleiders aandachtig. Kortom, geen plek op aarde die zo'n beslissende invloed heeft op ons heden en toekomst.

Worden de jarenzestigidealen uiteindelijk gerealiseerd door het utopische design uit Californië? Helaas is de toekomst niet zo voorspoedig als de bijnaam Golden State doet vermoeden en California: Designing Freedom wil doen geloven. Want zelfexpressie resulteert inmiddels ook in nepnieuws, dat de vrije en onafhankelijke journalistiek bedreigt. Uitgerekend de individuele vrijheid van Airbnb ondermijnt de sociale samenhang in steden. Dankzij vrije seks floreert een onlinepornoindustrie, met alle bijbehorende uitwassen. Zelfs in Californië zijn dromen soms bedrog.

California: Designing Freedom. Design Museum London, t/m 17/10.

De zelfrijdende auto Waymo van Google. Beeld Luke Hayes
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden