Der Nederlanden: aardgas; homohuwelijk

Encyclopedie van Nederland, deel 56

Als het kabinet Rutte nog even doorpakt, is de verzorgingsstaat rond 2050 wel zo'n beetje opgedoekt. Symbolisch gezien komt dat prachtig uit; de verzorgingsstaat is gebouwd op gas. Van de 211 miljard euro die de bel in Slochteren de eerste vijftig jaar van de winning de staat had opgeleverd, ging een kwart naar de sociale zekerheid.


Verder in deze Der Nederlanden het homohuwelijk, in april 2001 voor het eerst voltrokken in Nederland - een wereldprimeur en een verworvenheid waar jaren voor is gevochten, onder anderen door Henk Krol van de Gay Krant.


Aardgas Op woensdagochtend 22 juli 1959, om drie minuten over half zeven, veranderde de toekomst van Nederland ingrijpend. Op dat moment, na twee maanden boren om tot bijna drie kilometer diepte te komen, stuitte de Nederlandse Aardolie Maatschappij op een aardgasbel onder het land van boer Kees Boon in het Groningse Kolhorn.


Eerst dachten ze dat het een bel van zestig miljard kuub gas was. In 1962 ging de raming omhoog naar 470 miljard kuub, een jaar later naar 1000. Uiteindelijk bleek er onder de provincie Groningen, afgeschermd door een honderd meter dikke zoutlaag, een aardgasbel van ongeveer 2700 miljard kuub aardgas te zitten. Dat was op dat moment de grootste aaneengesloten gasvoorraad ter wereld. 'Slochteren' veranderde Nederland in een rijk land.


Nederland werd in de jaren na de vondst in razend tempo omgevormd tot een land dat draaide op gas. Hoogezand-Sappemeer was de eerste gemeente die op de bel werd aangesloten, daarna volgde in hoog tempo de rest van Nederland. Binnen tien jaar was, op de Waddeneilanden na, het hele land aangesloten. Geisers en kooktoestellen waren omgebouwd, kolenkachels vervangen door gasverwarming. Energiecentrales draaiden op gas.


Op 8 december 1963 vond de eerste gaslevering uit de nieuwe bel plaats, op 16 september 1965 was het eerste miljard kuub uit de grond gehaald. Nu is van alle huizen 98 procent aangesloten op het gasnet en wordt de helft van onze energiebehoefte opgewekt met gas.


Aanvankelijk dacht de regering dat het een tijdelijke meevaller betrof: de wereld geloofde nog in kernenergie en die zou het gas snel overbodig maken. Er werden exportcontracten afgesloten, waarin het gas praktisch werd weggegeven. Tuinbouwers in het Westland kregen het gas ook voor een prikkie en creëerden er hun eigen subtropen mee. Intussen besloot minister van Economische Zaken Den Uyl dat de Limburgse mijnen konden worden gesloten. Pas toen duidelijk werd dat het met de kernenergie niet zo'n vaart zou lopen, en dat gas een relatief schoon alternatief vormde, veranderde de benadering.


Het gas werd gewonnen door de NAM, een joint venture van Shell en Esso. Het bedrijf droeg zeventig procent van de behaalde winst af aan de staat. De oliecrisis van 1973 bleek een blessing in disguise. De olieprijs verviervoudigde, en omdat de prijs van gas was gekoppeld aan die van de olie, gingen de inkomsten sterk omhoog. In 1975 werd tien procent van de rijksuitgaven gedekt door de gasinkomsten.


Nederland wentelde zich in de rijkdom, het kon niet op. Onder het kabinet Den Uyl gingen de collectieve uitgaven omhoog van 48 naar 55 procent van het nationaal inkomen. Onder het daaropvolgende kabinet Van Agt/Wiegel steeg dat verder naar 67 procent. Pas onder de kabinetten van Ruud Lubbers volgde een matiging.


De Groningse econoom Flip de Kam rekende in 2009 uit dat van de 211 miljard euro die het gas de staat in vijftig jaar had opgeleverd, een kwart naar de sociale zekerheid was gegaan, twintig procent naar het openbaar bestuur en 20 procent naar veiligheid. Dankzij het gas werd de verzorgingsstaat vervolmaakt, werden studenten verwend met een zeer genereus beurzenstelsel en kreeg het leger mooie spullen: de staat legde zijn burger in de watten.


Er werd door de politici vooral aan de korte termijn gedacht. Zo werd maar vijftien procent van de inkomsten besteed aan verbetering van de infrastructuur. De gasopbrengsten werden voornamelijk 'verjubeld', luidde de kritiek met terugwerkende kracht, en ze waren niet of onvoldoende besteed aan investeringen om Nederland op langere termijn economisch te versterken.


Nog altijd komt veruit het grootste deel van de Nederlandse gasproductie (ongeveer vijftig miljard kuub per jaar) uit Slochteren. De rest wordt gewonnen in kleinere velden en op de Noordzee. In 2010 leverde gas de staat 6.5 miljard euro op. De bel in Groningen bevat nog ongeveer 1000 miljard kuub gas, in 2050 is hij leeg - waarna hij kan worden gevuld met Russisch gas.


Boer Kees Boon werd van de vondst op zijn land niet zoveel wijzer. De staat profiteerde van een wet uit 1810, die bepaalde dat delfstoffen de staat toekomen, en niet degene onder wiens land ze worden aangetroffen.


homohuwelijk Afgelopen woensdag verwierp het Franse parlement een voorstel voor legalisering van het homohuwelijk. In de Assemblée nationale stemden 293 parlementariërs tegen, en 222 parlementariërs voor de wet.


Rare jongens, die fransozen. Een en al ruimdenkendheid wanneer beroemde coryfeeën hun verrimpelde lid in de mond van Amerikaanse kamermeisjes proppen, kinderen van 13 anaal penetreren of er jarenlang twee gezinnen op na blijken te houden. 'Et alors?', zegt een fransoos dan, en hij haalt nuffig zijn neusje op. Maar twee homo's netjes laten trouwen, dat mag niet.


Dan liever de Grieken. De óude Grieken. In Het Symposium laat Plato de komedieschrijver Aristofanes vertellen dat er oorspronkelijk drie menselijke seksen waren: mannen, vrouwen en manwijven. Toen ze te veel praatjes kregen, hakte Zeus ze allemaal in tweeën, en sindsdien zoekt de ene helft wanhopig naar de andere.


Plato en Aristofanes hebben een sterke voorkeur voor de mannelijke sekse. 'Zolang ze nog jongens zijn houden ze, als stukjes van het mannelijke, van mannen en vinden het heerlijk in een omstrengeling bij mannen te liggen. Dat zijn de beste jongens omdat ze van nature het mannelijkst zijn.'


Kon je Plato in augustus maar vragen of hij die beste jongens nu nog steeds het mannelijkst vindt, als hij vanaf zijn hoge wolk de jaarlijkse Gay Pride in Amsterdam voorbij ziet varen


Laten we Gerry van der List nog eens citeren, de columnist die in 1998 helemaal akelig werd van al dat nichterige gedoe op die boten en in de Volkskrant schreef: 'Vanuit het oogpunt van de beschaving valt het alleen maar toe te juichen dat de homo's, na hun Amsterdamse orgie van sperma, het publieke domein weer overlaten aan de burgerij en zich terugtrekken in hun darkrooms, waar ze zich anoniem en ongestoord kunnen overgeven aan hun troosteloze liefhebberijen. Opgeruimd staat netjes.'


Rare jongens, die Nederlanders.


Nederland was het eerste land waar homo's konden trouwen. Op 1 april 2001, om 0.00 uur 's nachts, verbond toenmalig burgemeester Job Cohen drie mannenparen en een vrouwenpaar in de echt. 'Wij zijn in Nederland tot het inzicht gekomen dat een zo belangrijke verbintenis als het huwelijk moet openstaan voor iedereen', zei hij tegen de trouwlustigen, en vooral tegen de rest van de wereld.


Het woord homohuwelijk is een beetje misleidend. Het gaat om het gewone burgerlijk huwelijk, dat is opengesteld voor alle paren, ongeacht het geslacht van de partners. Sinds 1 januari 1998 was hier partnerregistratie van mensen van gelijk geslacht al mogelijk.


Even goed vond ook het tolerante Nederland homo's eeuwenlang maar griezels. Tussen 1730 en 1733 werd in Nederland fanatiek jacht gemaakt op homoseksuelen, nadat een bewaker van de Domtoren in Utrecht twee mannen 'ontuchtige handelingen' had zien verrichten. Het gebied rond de Dom was een populaire ontmoetingsplek voor homo's - daar komt het scheldwoord Utrechtenaar vandaan. Toen bleek dat er sprake was van betrokkenheid van mannen uit andere steden, begon de heksenjacht. Tientallen jongens en mannen werden opgehangen, gewurgd of onthoofd.


In de 19de eeuw werd het woord 'homoseksueel' bedacht, voor mannen die op mannen vielen. Dat vrouwen ook mooie dingen met elkaar deden, bleef lang geheim. Homo's ontmoetten elkaar in het Haagse Bos of op het Lange Voorhout, of in kroegen als 't Mandje op de Amsterdamse Zeedijk, dat strak werd geleid door de legendarische Bet van Beeren. Pas in de twintigste eeuw kwam de emancipatie van de homo langzaam op gang, met de Zangeres zonder Naam en Willeke Alberti als beschermvrouwen, en Jos Brink als geruststellend rolmodel.


Met de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor homo's en lesbo's was de normalisering van de homo dan eindelijk een feit; maar ook in 2011 bestaan er nog ambtenaren die het vertikken een huwelijk tussen partners van hetzelfde geslacht te voltrekken.


Politie en antidiscriminatiebureaus signaleren een toename van homofobe uitingen. Onder middelbare scholieren is homo- of biseksualiteit nauwelijks onderwerp van gesprek, bleek in 2010 uit het onderzoek 'Steeds gewoner, nooit gewoon' van het Sociaal en Cultureel Planbureau. Heteroseksuele jongens vinden homo's een beetje eng; je kunt maar beter niet bukken in hun bijzijn.


Toch is Nederland, meldt het SCP, nog altijd koploper in homotolerantie, afgemeten aan opvattingen over het homohuwelijk of adoptie van kinderen door homoparen. Zweden, Denemarken en België komen meteen achter Nederland aan; en in Oosteuropese landen en Turkije is de homotolerantie het laagst.


Uw reacties en tips

Een feest der herkenning, 'Der Nederlanden'. Zo ook deel 55 over het typisch Nederlandse gebruik van verkleinwoorden.


In de laatste twee alinea's is enige ('een stukje') nuancering is op haar plaats. Ja, mannen en vrouwen gaan verschillend met diminutieven om, maar je kunt niet alle vrouwen over een kam scheren. Zo kan ik er slecht tegen als mijn sexegenoten van 'collegaatje' en 'vrouwtje' spreken; het heeft iets truttigs. Een bevriende schoonheidsspecialiste had het altijd over haar salonnetje, een devaluatie van het woord salon, dat juist grandeur suggereert.


Maar wat te denken van mannen die vri(e)ndjes hebben? ('Morgen ga ik met een vriendje golfen.'. 'Een vrindje van mij kan ons wel aan toegangskaarten helpen.')? Het gaat hier wel over kerels van tegen de twee meter met grijzende slapen of beginnend buikje.


Monique van den Camp


In Encyclopedie van Nederland, deel 54 kwamen de musea in Nederland aan bod. Wij willen u er graag op wijzen dat het Rien Poortvlietmuseum in Middelharnis is gesloten op 18 december 2006 en is heropend op Tiengemeten op 8 juli 2009.


Siep Tamboer en Tannie van Eck


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden