Der Fliegende Holländer

's Lands meest gevierde acteur, Pierre Bokma, schittert nu ook over de grens: onder regie van Johan Simons speelt hij in Dantons Tod van de Münchner Kammerspiele. 'Ik voel me hier als een vis in het water.'

Tussen de chique winkels van Valentino en Hermès in de Maximilianstrasse in München bedelt een zigeunerin om geld. Even verderop ligt een zwerver languit op de grond met naast zich een hond. De hond heeft een dekentje om, want het is waterkoud. Voor het duo staan een lege etensbak en een kartonnen bekertje voor munten. Zwerver en hond zijn populairder dan de zigeunerin, samen hebben ze flink wat geld opgehaald. Die vertederend droeve hondenblik doet kennelijk wonderen in de novembermotregen.


Zondagavond, half zeven. Het is druk in de Maximilianstrasse. Zojuist is de matinee van Dantons Tod afgelopen, het toneelstuk van Georg Büchner dat ook vandaag weer was uitverkocht. Op straat wordt de voorstelling op gedempte toon nabesproken. Meningen buitelen over elkaar heen. Namen ook: Büchner, Houellebecq, De Sade, iedereen heeft er van alles en nog wat in herkend en uit opgemaakt. Ook de namen van Johan Simons en Pierre Bokma vallen, de regisseur en de hoofdrolspeler van Dantons Tod. Zwei Holländer in München. Men verbaast zich er vooral over hoe accentloos Bokma Duits spreekt.


Intussen worden veel muntstukken gegooid in de bekers van de paupers op straat, alsof het deftige theaterpubliek een vorm van schuldgevoel moet afkopen. Niet vreemd: de voorstelling die Simons van Dantons Tod heeft gemaakt, gaat vooral over hoe wij als mens beter kunnen worden dan we zijn. Met als uiteindelijke vraag: wordt het niet tijd de oude mens te vernietigen om vervolgens de nieuwe mens te creëren. Theater heeft hier kennelijk een louterende werking en daar profiteren vanavond vooral de zwervers van.


Dantons Tod van Georg Büchner (1813-1837) behoort tot het Duitse literaire erfgoed. Büchner was 22 toen hij het stuk schreef, twee jaar later zou hij sterven. Met de Franse Revolutie als achtergrond gaat het over de strijd tussen twee revolutionaire kopstukken: Robespierre en Danton. Twee tegenpolen ook: de één streng, recht in de leer en voor de dictatuur van het volk (Robespierre), de ander vrijgevochten, op zoek naar genot, en voor het individu (Danton).


Johan Simons en zijn team hebben het stuk aangevuld met teksten van onder anderen Houellebecq, Markies De Sade, Albert Camus en zelfs de Universele verklaring van de rechten van de mens komt voorbij. Simons: 'Die Franse Revolutie is heel ver weg in onze beleving. Maar hoe leg je de link van die revolutionaire gedachten van toen naar nu, en vooral naar de toekomst? Vrijheid, gelijkheid, broederschap: wat is ervan terechtgekomen? Dat was bij deze productie het uitgangspunt. Daarom is de setting van de voorstelling klassiek, met kostuums en kaarslicht, maar we hebben de tekst uitgebreid. Die gaat over de vraag of vandaag de dag een revolutie nog relevant is, en zo ja: welke dan? En dan kom ik, nogal provocatief misschien, op de genetische revolutie. Schaf de huidige mens af en creëer de nieuwe mens. In de hoop dat alles dan beter wordt.'


Simons haalt daarbij de Duitse schrijver en filosoof Peter Sloterdijk aan. Een beter mens worden door onszelf met behulp van gentechnologie te ontdoen van de slechte mens. Simons: 'Om de discussie daarover op gang te brengen en onze gedachten te scherpen, hebben we het theater nodig. Dat is tegenwoordig bij uitstek de plek waar we in alle rust kunnen nadenken. In stilte, geen gsm binnen handbereik, geen berichtjes, maar Büchners Dantons Dood als ideeënstuk. Aangevuld dus met teksten van moderne schrijvers en denkers.'


Dantons Tod van de Münchner Kammer- spiele in regie van Johan Simons begint met een oogstrelend mooi toneelbeeld. Op het podium een lange tafel waaraan gegeten, gefeest, gevoosd en gediscussieerd kan worden. Langzaam worden alle kaarsen aangestoken en baadt het podium in warm geel licht. De acteurs dragen kostuums die doen denken aan de schilderijen van Goya. Een live-orkest speelt muziek van Carl Oesterhelt, die een fraaie brug slaat tussen verleden en heden.


Aanvankelijk heerst er een sfeer van opgewonden energie en daadkracht, die langzaam verhardt en door intriges en verraad uitloopt op een harde confrontatie tussen Robespierre en Danton. De Franse Revolutie en zijn idealen liggen weliswaar als een soort tapijt onder deze voorstelling, maar die gaat toch vooral over de toekomst van de mensheid.


De Duitse acteur Wolfgang Pregler speelt een meedogenloze Robespierre, Pierre Bokma een levendige, beweeglijke, bijna frivole Danton.


Bokma jongleert in volleerd Duits met de tekst, dartelt autonoom over het podium en geeft daarmee het technisch knappe maar ook altijd wat degelijke Duitse acteren schwung en een kleurrijk tegenwicht.


Het publiek is intussen drieënhalf uur muisstil en luistert ingespannen, alsof het geen woord wil missen. Dat zal ook moeilijk gaan, want de tekstbehandeling van alle acteurs is superieur. Het applaus is lang en gul, en Bokma straalt tussen zijn collega's. Na afloop in de MK-acteurskantine neemt hij een glas bier en een paar knakworsten.


Bokma: 'Veertig minuten voordat ik op moet, neem ik de hele tekst door. En elke dag denk ik er minstens een uur aan. Zo hou ik deze rol op peil. Dat moet ook wel als je de voorstelling maar een paar keer per maand speelt. Het publiek hier vindt het prachtig: hoe meer tekst hoe beter. Dat is erg Duits - Büchner, Goethe, Schiller, het hoort bij de cultuur. De Duitsers willen tekst die ze kunnen proeven, en opnieuw proeven. Kom maar op, laat maar horen, we zitten hier niet drieënhalf uur voor Jan Doedel! Dat is de houding hier.


'Ze doen ook hun huiswerk, ze weten waar ze naartoe gaan, hun hersenen worden geprikkeld. Na afloop is men altijd of boos of euforisch. In het Nederlandse theater zijn vooral vorm en beelden belangrijk, men wil worden beziggehouden, geëntertaind. Het verschil tussen Duitsland en Nederland is ook dat als je in Duitsland zegt dat je Dantons Tod gaat spelen en dat aan die lappen tekst nog meer tekst wordt toegevoegd, men dat geweldig vindt. In Nederland wordt meteen gevraagd of het stuk flink kan worden ingekort.'


Toen Johan Simons drie jaar geleden van Gent naar München verhuisde om intendant van de Münchner Kammerspiele te worden, heeft hij Pierre Bokma meteen als gastauteur gevraagd. Zo speelde Bokma mee in de openingsvoorstelling Hotel Savoy en later in E la nave va, naar de film van Federico Fellini. Bescheiden rollen. In Dantons Tod speelt hij zijn eerste grote hoofdrol in Duitsland. Prachtige kritieken en een publiek dat hem bewondert, ook al omdat hij uit Nederland komt.


Bokma: 'Ik ben hier heel rustig geïntroduceerd, want die Duitsers kijken natuurlijk wel de kat uit de boom. 'O ja, is meneer zo goed? Dat zullen we nog wel eens zien.' Hier kende niemand me, dat vond ik prettig. Maar nadat ik een aap had gespeeld in E la nave va en daarna een ezel in Midzomernachtdroom bij Theu Boermans vond ik wel dat ik aan iets anders toe was.


'Ja, ik voel me hier als een vis in het water, het is goed werken hier. Wat Johan heeft bereikt, is dapper. Hij komt toch als die boerenzoon uit Holland zo'n enorm prestigieus en moloch van een Duits stadsgezelschap binnenwandelen. En reken maar dat aan die Tüchtigkeit geen lieve Brunhilde helpt, hoor. Maar zo langzamerhand heeft hij de ernst hier wel een beetje losgewrikt.'


Bokma en Simons. Ze kennen elkaar van heel lang geleden, toen Simons met het Regiotheater (later Hollandia) theater maakte op allerlei locaties in Noord-Holland en Bokma net van de toneelschool kwam. Golven over Breesaap in IJmuiden, Cakewalk op de kermis van Uitgeest. Daarna gingen ze ieder hun weg. Geen ruzie of gedoe, gewoon uit elkaar. Simons ging ijzerenheinig helemaal op in het locatietheater en bleef ver weg van de schouwburg en het establishment. Bokma koos voor het grote toneel en maakte gestaag carrière bij Het Publiekstheater, dat later opging in Toneelgroep Amsterdam.


Een aantal jaren geleden kwamen ze elkaar weer tegen, toen Bokma meespeelde in de voorstelling Offertorium van het Zuidelijk Toneel. Na afloop kwam het tussen beiden in de artiestenfoyer tot een kort gesprek, onder het genot van een stickie.


Bokma: 'Ik ga weer met je samenwerken.'


Simons: 'Godverdomme, dat vind ik leuk.'


Bokma: 'Maar ik wil wel een contract.'


Toen pakte Simons een bierviltje en daarop werd het artistieke verbond in woorden vastgelegd.


Bokma over Simons: 'Johan denkt vooraf altijd heel goed na over wat hij met een voorstelling wil. Hij heeft als het ware een atelier en daar hangen Jelinek, Shakespeare, Houellebecq - daar grijpt hij vaak op terug. Met zijn dramaturgen als denktank om hem heen. Hij heeft nooit een dubbele agenda. Soms kan hij op een repetitie een dag lang heel stil zijn, zo zelfs dat sommigen dat onhandig of ongemakkelijk vinden. Maar dan ineens kan hij bevlogen een half uur aan het woord zijn, over wat hij denkt, wat hij heeft bedacht. Ja, als het zou kunnen, zou ik vast bij Johan in München willen werken. Maar dat gaat nu eenmaal niet. Dat kan ik niet maken, ik heb mijn kinderen in Nederland.'


Simons over Bokma: 'Pierre is een acteur van het moment, van het hier en nu. Op het podium leeft en levert hij zich uit, iedere keer weer, al speelt hij die rol voor de honderdste keer. Alsof hij alles op dat ene moment tot leven wil laten komen. Voor andere acteurs, zeker hier in Duitsland, is dat een inspiratiebron. In 2016 ga ik met hem een voorstelling maken naar Céline's Reis naar het einde van de nacht. Pierre alleen op het podium, zes uur lang. Dan krijgen we zijn bodem te zien, en daar ben ik nieuwsgierig naar. Of hij is bodemloos, dat kan natuurlijk ook. Misschien is hij wel onuitputtelijk.'


'Theater des Jahres.' Overal hangen roze stickers met die tekst op de MK-gebouwen. Een bekroning die Simons' gezelschap eerder dit jaar ten deel viel. Onder leiding van de Hollander heeft de Münchner Kammerspiele een ander aanzien gekregen. Avontuurlijker, minder log, onvoorspelbaarder. Simons haalde ook andere Nederlandse en Vlaamse acteurs naar München, onder wie Katja Herbers, Elsie de Brauw , Benny Claessens en Kristof van Boven. En regisseurs als Julie Van den Berghe en Susanne Kennedy. Met de vrijheid en eigenzinnigheid van die artiesten doen ze in München nu hun voordeel.


Toch keert Simons in 2015 terug. Hij wordt dan opnieuw artistiek leider van NTGent, alsmede van de RuhrTriennale. Maar eerst nog een nieuwe Dantons Dood, in februari al, bij Toneelgroep Amsterdam. Als gastregisseur. De rollen van Danton en Robespierre worden daarin gespeeld door Hans Kesting en Gijs Scholten van Aschat.


Simons: 'Ik ben benieuwd hoe dit in Nederland ontvangen gaat worden, wij hebben tenslotte een ander publiek, een andere cultuur. Nee, het wordt zeker geen kopie van de voorstelling in München. Andere acteurs, andere accenten, geen live-muziek, daar is in Nederland geen geld meer voor. Maar wel ditzelfde ideeëndrama, dat we zo verleidelijk mogelijk willen vertellen. Drie kwartier korter, dat wel.'


Dantons Dood van Toneelgroep Amsterdam gaat 9/2 in première in de Stadsschouwburg Amsterdam.


Dantons Tod in München; muenchnerkammerspiele.de


Het jaar van Pierre Bokma


2013 is voor acteur Pierre Bokma tot nu toe een uitzonderlijk succesvol jaar. In september ontving hij de Louis d'Or voor zijn hoofdrol in het toneelstuk De Verleiders (over de vastgoedfraude). Een paar weken later gevolgd door een Gouden Kalf voor Beste Acteur in de televisieserie De Prooi (over de teloorgang van ABN Amro). Tussendoor vliegt hij op en neer naar München voor Dantons Tod, waarmee zijn naam in Duitsland intussen is gevestigd.


Bokma: 'Succes is leuk, maar roem interesseert me niet, daar ben ik geen moment mee bezig. Wat kan het allemaal schelen! Het moet interessant voor me zijn. Als je maar de dingen doet, die je wilt doen, dat is al moeilijk genoeg.'


Volgend jaar is Bokma te zien in een remake van Welkom in het bos door Orkater en neemt hij een nieuwe serie van 't Schaep met de 5 Pooten op. Daarna volgen Een pure formaliteit met Porgy Franssen en De Verleiders 3 (ove DSB).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden