'Depressiviteit verenigt Europa meer dan de euro'

Naam: Martin Simek Leeftijd: 50 Woonplaats: Amsterdam, Praag, en twee gehuchten in Italië Beroep: radio- en tv-maker Favoriete Europeaan: Albert Camus ('een Algerijn die zich in Parijs vestigde; La Chute, over de gevallen advocaat die pas tussen de hoeren op de Zeedijk zichzelf leert kennen, heeft mijn leven veranderd.') Favoriete...

HET WAS de schizofrenie van het oude Oost-Europa. Zijn broer, cabaretier Miloslav Simek, mocht de communisten met zijn beeldsprakige cabaretteksten tarten. Oogluikend werd Simeks cynisme toegestaan, zoals in de Russische marge Vladimir Vyssotski geduld werd. Als alibi voor de repressie. Vyssotski en Simek mochten niet optreden voor het grote publiek.

Martin Simek vluchtte. Hij ging in 1968, spoedig na de communistische bezetting van Tsjechië naar Amsterdam, en later naar Italië. Hij hield zich in leven met tennis. En ontdekte dat echte vrijheid meer is dan het jezelf losmaken van een politiek systeem.

'Op z'n 26ste had mijn broer, doordat hij volle zalen trok, een Fiat 600 verdiend. Daarmee reden we door Praag. Ik was 18 en had Praag nog nooit vanuit een auto gezien. Je kende alleen de tram en als je te voet ging, sprong je weg voor de geblindeerde wagens waarmee de partijbonzen voorbijraasden. Ik dacht, naast mijn grote broer: ik moet hem toch minstens een interessante vraag stellen, anders neemt hij me nooit meer mee. Dus ik vroeg: hoeveel kost benzine? Hij zweeg langdurig, en toen ik me allang schaamde voor mijn vraag, zei hij: ''Martinku - mijn koosnaampje -, koop nooit een auto als je je moet afvragen hoe duur de benzine is.''

'Die woorden heb ik altijd onthouden. Ik heb nooit iets geleasd, nooit een hypotheek afgesloten. Iedereen legt je nu uit dat de Europese eenwording zo goed is voor het marktmechanisme en dus ook voor jou. Maar ik blijf een ramp voor mijn belastingadviseur; kopen, kopen, roept hij tevergeefs, we moeten toch iets hebben om af te trekken. Maar ik koop hooguit stilte, zoals in Calabrië. Er kwam daar een rijke kennis langs en ik liet hem in het varkenskot slapen; dwong hem 's morgens onder de blote hemel een koud bad in de waterval te nemen. Eerst stribbelde hij tegen, maar na een week verzuchtte hij: ''Wat is dit heerlijk, waar ben ik in mijn leven eigenlijk mee bezig geweest.'' Trouwens, toen hij alweer weg was, werd ons dorp verwoest door een grote brand. Ik mocht niet meer dan emmers vullen, want, zeiden de dorpelingen, wat vuur is, weten we zelf wel.

'Markmechanisme, schaalvergroting. Begrijp me goed, ik ben voor de vooruitgang, een zieke moet opgehaald worden met een ambulance, niet met paard en wagen. En ik ga nog verder, hij moet tv op recept krijgen, als hij z'n bed niet meer kan uitkomen. Maar als we met z'n alleen joyriden in de ambulance en alleen nog per tv communiceren, vraag ik me af of we onze vooruitgang wel aankunnen.

'Denk je dat Praag wordt opgekocht door buitenlandse investeerders? Het zij zo. Zolang ze mijn geboortestad maar niet slopen. Maar dat zal wel niet want Praag is niet, zoals Moskou, in handen van de maffia. Ook in 1968 kregen we nog de normen en waarden van de democratie doorgegeven, Rusland was al eerder geestelijk geplunderd. Dat is de communisten in Tsjechië niet gelukt. Rusland was na de Tweede Wereldoorlog nog te redden geweest, dat bleek ook uit de kracht waarmee ze de Duitsers versloegen, maar toen ze vervolgens door hun eigen regime weer in de stront werden gedrukt, hield alles op.

'Gelukkig bestaat in Tsjechië geen minderwaardigheidscomplex ten opzichte van het Westen. Integendeel, we dachten toen de westerse toeristen binnenstroomden: wat jullie aan technologische voorsprong hebben, leren wij wel bij. Maar wat wij door jarenlange overlevingstraining aan voorsprong hebben, halen jullie nooit meer in. Tsjechen hebben tientallen jaren in de rij gestaan om een boek te kopen, dus ze zijn nu toe aan een banaal videospelletje. Maar een Nederlands kind struikelt over de speeltjes, die bereikt de boekenkast niet meer.

'Toen ik hier kwam, was een open sportauto het summum van vrijheid voor me. Ik knutselde met vrienden zo'n strandauto, buggy, in elkaar. Ik was 19 en wilde de zon en de elementen op m'n huid voelen. Het ding maakte een enorm lawaai en ik werd elke 250 meter door de Amsterdamse politie aangehouden. Ik kreeg een chronische blaasontsteking en binnen een jaar had ik die auto verkocht. Ik had de belachelijkheid van mijn droom ingezien, ik besefte: de vrijheid is niet in te blikken.

'Het leven gaat niet om bezit, maar om aandacht. Toen ik 6 was, hoorde ik overal om me heen dat we in het communisme gevangen zaten. Dan ging ik langdurig op het toilet zitten om me op het ergste voor te bereiden, een ruimte van anderhalf bij anderhalf. Ik beeldde me in dat ik daar de rest van mijn leven zou moeten doorbrengen. Dan keek ik naar de gestuukte muren, en ontdekte daar lijnen en structuren in. Ik trainde me die voor weggetjes en rivieren aan te zien, om daarin vervangende wandelingen te kunnen maken en op die manier de tijd te doden. In afwachting van de vrijheid. Mijn ouders waren me soms urenlang kwijt.

'Tennis kon niet onder het communisme, want het was een elitesport. Maar er waren vijf banen in onze villawijk en daar konden de intellectuelen die onder het communisme ineens gedegradeerd waren en die sindsdien met hun handen moesten werken, vrijuit praten. Maar ze waren te moe om na een dag werken nog zelf te spelen en dus stortten ze zich op ons, bewegingslustige kinderen. Dat ging om meer dan een balletje slaan. Want de fysicus wilde zijn kennis van mechanica kwijt en de ethicus ging het om fair play. Zo is de Tsjechische tennisschool ontstaan. Met al zijn vertakkingen, ook in Nederland. Krajicek is tenslotte een zoon van Tsjechische immigranten, een van diens eerste lerareren, Marian Laudin, is ook vluchteling. Michiel Schapers, nu Nederlands bondscoach, is gevormd door een Tsjechisch immigrant.

'Ik bedoel, door de onderdrukking legden de leraren hun ziel in hun lessen. Dus speelden wij ook met een ziel. Zoals een timmerman zijn ziel legt in het maken van een tafel. Je hakt niet zomaar een boom om, dan moet je daar iets verdomd moois van maken, anders kun je hem beter laten staan. Al was het om er tegenaan te praten.

'Mijn oude, versleten overhemd heeft een ziel, die ruil ik niet graag voor een nieuwe. Leve de Europese markt, hoor, alles mag te koop zijn, maar niet de ziel. Helaas hebben nog weinig mensen een ziel die niet verhypothekeerd is. Als je dat doorkrijgt, sla je door. Misschien is het wel daarom dat eenderde van Amsterdam, zoals ik in jullie krant las, aan een psychische stoornis lijdt. Ik zie die gekte elke dag, en daarom adviseer ik de stilte.

'Depressieven, schreef ik in De Groene, zijn mensen die het hebben opgegeven een gelukkige indruk achter te laten. Ik vrees dat die ziekte Europa meer verenigt dan de euro. En de euro, ben ik bang, is er zeker geen remedie voor. Daarom raad ik mijn ex-landgenoten zeker niet aan zonder meer naar eenwording met Europa te snakken. Wij hebben in West-Europa de economische armoede overwonnen, maar er is gevoelsarmoede voor in de plaats gekomen.'

Hans van Wissen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden