Denker met das en megafoon

Frankrijks laatste grote intellectueel die de straat opging om het onrecht persoonlijk te lijf te gaan, is woensdag overleden. Terwijl zijn sociologisch werk wordt geprezen, zijn Pierre Bourdieu's acties en 'agit-prop' omstreden....

PIERRE Bourdieu, groot Frans socioloog en een van de laatst overgebleven 'maîtres à penser', is woensdagavond op 71-jarige leeftijd gestorven. Hij leed aan kanker. Bourdieu werd in 1930 geboren als boerenzoon aan de rand van de Pyreneeën. Hij studeerde filosofie en werkte in Algiers, alvorens te worden aangenomen op de prestigieuze Ecole Pratique des Hautes Etudes in Parijs. Daar richtte hij samen met de legendarische collega-socioloog Raymond Aron het Centre de sociologie Européen op.

Bourdieu werkte aan de Parijse hogeschool zijn belangrijkste ideeën uit. Die allemaal draaiden om de symbolische uitdrukking van sociale ongelijkheid, waaraan zijn eigen eenvoudige afkomst niet vreemd was. Zijn hoofdwerk was La distinction (1979) (Het onderscheid). Maar of Bourdieu nu schreef over televisie, over kunst of over onderwijs, steeds ging het om het 'symbolische krachtenveld' tussen mensen. Hij werd in 1981 toegelaten tot het Collège de France, het allerhoogste wat een Franse wetenschapper kan overkomen.

Maar veel bekender dan om zijn sociologische ideeën werd Bourdieu om zijn maatschappelijk engagement, in de traditie van Voltaire, Zola en Sartre. Hij was de laatste grote intellectueel die voorzien van das en megafoon de straat opging om het onrecht persoonlijk te lijf te gaan. In 1993 publiceerde hij een vuistdik collectief onderzoek getiteld La misère du monde. Deze turf was een opeenstapeling van interviews waaruit 'het sociale lijden' opsteeg. In 1995 ageerde hij tegen de toenmalige regering-Juppé, die wilde bezuinigen op de gezondheidszorg en de ambtenarensalarissen.

Hij streed voor wat hij noemde 'een links van links' (une gauche de la gauche), en richtte zich tegen de 'neoliberale trojka Blair-Jospin-Schröder', waarvan hij voor een sociaal Europa bitter weinig verwachtte. Zijn meest recente acties waren tegen de media gericht, 'onderworpen aan de wetten van de markt'. Zijn kritiek gold met name de Franse commerciële televisie, die in handen is van een handvol grootindustriëlen als Bouygues, Messier en Lagardère.

Bourdieu schreef: 'De symbolische macht is in de meeste samenlevingen gescheiden van de politieke en economische macht, maar vandaag is die in handen van dezelfde mensen die ook eigenaar zijn van de grote communicatiebedrijven, dat wil zeggen de instrumenten die de productie en verspreiding van cultuurgoederen verzorgen.'

Bourdieu weigerde de laatste jaren consequent interviews te geven, juist omdat de media zich naar zijn smaak lieten leiden door commercie en sensatiezucht. Eén historische uitzondering maakte hij, toen hij op zijn eigen voorwaarden op televisie verscheen en een monoloog van anderhalf uur afstak voor een slaapverwekkend onbeweeglijke camera.

Niet iedereen was echter van die militante Bourdieu gecharmeerd. Het doorgaans gelijkmatige denkerstijdschrift Esprit wijdde ruim twee jaar geleden een themanummer aan hem, waarin sprake is van Bourdieus 'verbijsterende praktijken van leugenarij en verdraaiing'. Le Monde begon te schrijven over 'het geval Bourdieu' en 'zijn speciale eigenschap om bij voorbaat af te wijzen, elke andere gedachte tot onzin te verklaren, als een afwijking aan te merken.'

Gisteren regende het loftuitingen, waaronder die van president Chirac en premier Jospin. Maar onder de oppervlakte schemerde de kritiek. Le Monde citeerde Luc Boltanski, socioloog aan de Parijse Hogeschool, die vond dat 'men absoluut een onderscheid moet maken tussen zijn belangrijke sociologische werk en de soort van agit-prop van de laatste jaren die hij bedreef met een dogmatische groep volgelingen die functioneerde als een sekte.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden