Den Haag moet ophouden

Spinoza-winnaar Ronald Plasterk is als minister niet slim bezig. Vindt Hans van Luijk, tot gisteren voorzitter van de TU Delft....

Zijn boosheid is al een half jaar oud, maar het lijkt wel alsof Hans van Luijk (1943) net vijf minuten geleden te horen heeft gekregen dat zijn universiteit miljoenen moet bezuinigen. Zijn gezicht staat verbeten, de woorden komen afgemeten. ‘Plasterk heeft het allemaal niet begrepen. Ik zeg: hier wordt een tweede commissie-Dijsselbloem geboren. Over tien jaar vraagt iedereen zich af hoe we dit de hebben kunnen laten gebeuren.’

Het is de laatste week van de collegevoorzitter van de Technische Universiteit Delft, die per 1 maart vertrekt. Sinds zijn aantreden zes jaar geleden is er nogal wat gebeurd met het universitaire beleid: de kenniseconomie werd ontdekt, er kwam een innovatieplatform, een heuse taskforce om de daling van het aantal techniekstudenten te stoppen. De drie technische universiteiten vormden de hoop van de eerste kabinetten-Balkenende. Hier zou de broodnodige kennis vandaan komen om de economie te stutten.

En toen kwam Plasterk. ‘Een academicus, een Spinoza-winnaar zelfs. Ik heb alle respect voor Spinoza-winnaars, dat zijn by all standards slimme mensen. Maar als minister is deze Spinoza-winnaar niet bijster slim bezig.’

Van Luijk kwam zes jaar geleden van Shell, als opvolger van de eigengereide Nico de Voogd, die de universiteit weinig goeds had gebracht. Van Luijk ging met een straffe bezem door de faculteiten en schrapte 450 banen onder het ondersteunend personeel. Voor deze technici, administrateurs en andere hulptroepen kwamen driehonderd wetenschappers in de plaats. Het was een operatie die relatief soepel verliep – zonder stakingen, oproer of andere vormen van georganiseerd protest. ‘Er was begrip voor. Universitaire medewerkers kunnen heel redelijk zijn, als je maar helder bent. Een universiteit is best te besturen.’

Althans: als Den Haag niet steeds met nieuwe plannen kwam. ‘Er is geen enkele consistentie in het hoger-onderwijsbeleid. Ik heb in zes jaar zes bewindslieden meegemaakt, en allemaal hadden ze een ander speeltje. De een heeft de SmartMix, de ander de leerrechten, en deze heeft de dynamisering. Daar kun je geen langdurig beleid op voeren.’

Dynamisering – het hoge woord. Minister Plasterk wil 100 miljoen euro van de vaste universitaire financiering veranderen in een flexibele subsidie (waarbij het geld via een soort beurzen moet worden verdeeld over excellente wetenschappers, aan te wijzen door NWO). Daardoor dreigt ook Van Luijks opvolger te moeten beginnen met een grote bezuinigingsoperatie. Onbegrijpelijk, vindt de scheidend collegevoorzitter.

Waarom?

‘Het plan staat haaks op alle analyses over de kenniseconomie en het universitair bestel die de afgelopen jaren zijn uitgebracht. Het Innovatieplatform, NWO, KNAW, VNO-NCW, de door minister Van der Hoeven ingestelde commissie-Chang: allemaal concludeerden ze hetzelfde. Je mag wel dynamiseren, maar alleen als daar extra geld voor beschikbaar komt. Het bestaande geld flexibeler verdelen? Niet doen, hebben ze allemaal gezegd. De adviezen waren opvallend eensgezind. En deze minister heeft ze stuk voor stuk naast zich neergelegd. Dat vind ik bijzonder zelfgenoegzaam, en dat is nog mild uitgedrukt.’

Dat geld stroomt toch naar de universiteiten terug?

‘Ja, maar slechts gedeeltelijk en op een onvoorspelbare manier. Er gaat bij ons 18 miljoen af. Stel dat dat terugkomt bij onze nanowetenschappers – een excellente groep, dus dat zou best kunnen – dan zit het vast in die hoek. Leuk voor hen, maar rampzalig voor de rest van de universiteit. Op de overhead kunnen we niet meer bezuinigen, dat hebben we net gedaan. Dus moeten we het geld halen bij onze grote onderzoekslabs. Terwijl die de ruggengraat vormen van ons onderzoek en bedrijven die er gebruik van maken.’

Een voorbeeld?

‘De Simona, de testsimulator voor vliegtuigen, onze onderzoeksreactor, of ons nieuwe lab voor chemie en biotech, dat nodig is omdat de emissies van het oude lab zo groot waren dat we ervoor worden vervolgd. Dat geld voor het nieuwe lab zullen we nu moeten lenen. Dat gaat ons jaarlijks 6 miljoen aan rente kosten.’

Toch is de VNSU (Vereniging van Nederlandse Universiteiten) na aanvankelijk protest akkoord gegaan met het plan van Plasterk, als het maar geleidelijk zou worden ingevoerd. Waren de TU’s daar niet bij?

‘Jawel, wij hebben dat akkoord ook getekend. Dat heeft ons erg in de weg gezeten. Als ik nu naar Kamerleden toestap om ze op de problemen te wijzen, zeggen die ook: jullie zijn toch akkoord? Maar het was een keuze tussen twee kwaden, in een jaar of in drie jaar ombuigen. Dan maar het laatste, dachten we. Fundamenteel zijn we nog steeds tegen.’

Vindt u nog gehoor in Den Haag?

‘Nauwelijks. De kennisissue is wat verbleekt omdat andere kwesties zich op de voorgrond dringen. Klimaat, energie, het ontslagrecht, de politiesalarissen. Heel terecht hoor, maar het zijn natuurlijk kwesties die naast elkaar moeten kunnen bestaan. In woorden wordt kennis nog steeds belangrijk gevonden, maar als ik Balkenende vorige week weer hoor op een congres van VNO-NCW over top-dit, top-dat, top-zus, top-zo, dan denk ik: dan moet je je topinstituten niet afbreken.’

U heeft wel 50 miljoen gekregen om met de andere technische universiteiten te gaan samenwerken, en het onderzoek op elkaar af te stemmen. Er is nu een 3TU-federatie, maar daar is de laatste tijd weinig meer van vernomen.

‘We krijgen vijf jaar lang 10 miljoen per jaar. Als je aan de andere kant 33 miljoen per jaar bij de TU’s weghaalt, is dat lastig te managen, kan ik je verzekeren.

‘Er is trouwens wel het een en ander gebeurd, maar dat is niet heel zichtbaar. In het onderwijs hebben we gemeenschappelijke masters gecreëerd, voor het onderzoek hebben we vijf Centres of Excellence opgericht, waar we 25 nieuwe hoogleraren voor moesten zoeken. Die hebben we nu voor 80 procent rond.

‘Maar ja, de samenwerking gaat niet makkelijk. We zijn veertig jaar lang elkaars concurrent geweest, onze mensen hebben een grote affiniteit met de eigen universiteit. Dan gaat het niet echt hard. We moeten werken langs banen van zachte persuasion.’

De concurrentie werd bijvoorbeeld duidelijk door de transfer van uw topwetenschapper René de Borst naar Eindhoven. Hij vond Delft niet wetenschappelijk genoeg.

‘Ja, om dan in Eindhoven een bestuursfunctie te gaan doen. Daarmee is alles gezegd.’

Maar het verwijt dat er in Delft te veel populair-wetenschappelijk wordt gewerkt? De zonnewagen, de laddermolen van Wubbo Ockels? Is de universiteit nog serieus genoeg?

‘Wat Wubbo heeft gedaan, is ongetwijfeld heel waardevol. Hij weet de jeugd te enthousiasmeren voor techniek. Zo’n Superbus moet je niet zien als vervanging van de Zuiderzeelijn, dat is een misverstand. Het is een vehikel om te laten zien wat hier aan nieuwe technologie wordt ontwikkeld. Het is een belangrijk onderdeel van onze strategie om niet alleen te publiceren in wetenschappelijke tijdschriften, maar ook te laten zien wat onze bijdrage is aan het dagelijks leven.

‘Ik droom ervan dat de ingenieur in de toekomst in even hoog aanzien staat als een arts – dan moet je dat ook laten zien. En onze studenteninstroom is in vijf jaar met 45 procent gestegen. Meer dan in Twente en Eindhoven.’

Uw opvolger was ambassadeur in China. Gaat Delft ook die kant op?

‘We zullen ons goed rekenschap moeten geven van wat daar gebeurt. Als we in Nederland even pauzeren, stuiven ze ons daar voorbij. Iedereen hier zou verplicht een weekje op stage moeten in Shanghai. Daar verandert de skyline iedere zes maanden. Terwijl ik jaren bezig ben met een bouwvergunning voor studentenhuisvesting. Mooie locatie, maar het onkruid staat er metershoog.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden