Den Haag doet niet mee met Europees OM voor fraudebestrijding

Elk jaar leest Nederland andere EU-landen de les over fraude met EU-subsidies. Ondanks, of misschien dankzij een besmet blazoen - Nederland sjoemelde eind jaren negentig massaal met Europees werkgelegenheidsgeld - hamert Den Haag op strikte controle bij de besteding van het EU-budget.

Europese ministers bijeen in Valletta, Malta Beeld epa

Maar vandaag laat de net afgetreden minister Van der Steur (Justitie) zijn EU-collega's weten dat Nederland niet meedoet met het Europees Openbaar Ministerie dat speciaal wordt opgericht om fraude met EU-geld te bestrijden. Een meerderheid in de Tweede Kamer voelt niets voor méér Europa in verkiezingstijd.

Een vervelend karweitje voor de Nederlandse vertegenwoordiger, want het kabinet is vóór de komst van de Europese aanklager. Zijn eigen VVD, alsook het CDA, de SP en de kleine christelijke partijen, zien die aanklager echter als een directe aanval op de nationale rechststaat, een verder wegsluizen van soevereiniteit naar Brussel. Zij hebben geen boodschap aan de waarschuwing van Van der Steur dat 'potentiële EU-fraudeurs' Nederland straks mogelijk beschouwen als een vrijhaven 'waar de pakkans bij (grensoverschrijdende) EU fraude lager is dan in de deelnemende lidstaten'.

Overbodig lijkt de komst van een Europees OM niet. Nu komen onderzoeken naar fraude met EU-geld (jaarlijks budget ruim 140 miljard euro) mondjesmaat van de grond. De lidstaten - die het geld uitgeven - zien het niet als 'prioriteit'. Nederland kwam ook pas (met grote weerzin) in actie tegen de fraude met het banengeld nadat de NOS-radio de harde, onweerlegbare bewijzen had geleverd.

Problematisch is ook dat fraude met EU-geld vaak grensoverschrijdend is. Dat vergt samenwerking tussen lidstaten, het accepteren van elkaars bewijzen en het opvolgen van elkaars juridische verzoeken, allemaal zaken waarop de nationale, soevereine OM's niet zitten te wachten. Als gevolg hiervan leidt slechts 1 op de 5 door de EU aangekaarte fraudezaken tot een veroordeling.

In 2013 presenteerde de toenmalige Europese Commissie het plan voor een Europees Openbaar Ministerie, bevoegd om fraude met EU-geld en corrupte EU-ambtenaren aan te pakken, alsook zaken die de financiële belangen van de EU schaden, zoals grootschalige BTW-fraude. VVD-staatssecretaris Wiebes (Financiën) profileert zich al enige tijd in Brussel (althans verbaal) als aanvoerder in de strijd tegen deze carrouselfraude.

In het plan van de Commissie was de onafhankelijke Europese aanklager de initiator van de onderzoeken, ondersteund door gedelegeerde (nationale) aanklagers (de uitvoerders) om zo dicht mogelijk aan te sluiten bij de rechtssystemen in de lidstaten. De gedelegeerden moesten voorrang geven aan de EU-zaken. Na drie jaar onderhandelen is mede onder Nederlandse druk de macht van het EU-OM wat teruggedrongen, volgens Van der Steur voldoet het eindresultaat aan heel veel van de Kamerwensen.

Europese aanklager

Maar de Tweede Kamer heeft er geen oren naar. Op PvdA, D66 en GroenLinks na, maken de partijen een politieke afweging: geen nieuwe bevoegdheden naar Brussel. De Kamer verdenkt de Europese aanklager er bij voorbaat van zijn mandaat sluipenderwijs te zullen uitbreiden met andere juridische delicten, ook al is vastgelegd dat voor zo'n besluit unanimiteit vereist is.

Nederland staat niet alleen hierin. Ook Zweden doet niet mee vanwege de vermeende 'glijdende schaal' waarop het terecht zou komen met de Europese aanklager. Zoals een diplomaat het verwoordt: 'Dit treft onze rechtstaat, de vervolging van mensen. Dat is het hart van de soevereiniteit.' De Zweden menen verder dat het EU-OM niet effectief genoeg zal zijn om de fraude echt aan te pakken. Malta ziet eveneens af van deelname omdat het vreest voor zijn BTW-inkomsten.

'Flitskapitaal'

Praktisch leiden de drie tegenstemmen ertoe dat de ministers vandaag - op bezoek bij tijdelijk EU-voorzitter Malta - concluderen dat de Europees aanklager een zaak wordt van een 'kopgroep' van ruim 20 landen. Dat kan, de euro is ook een kopgroep en een tiental landen (niet Nederland) studeert op de invoering van heffing op 'flitskapitaal'.

Niet meedoen betekent niet dat Nederland het EU-OM kan negeren, benadrukte Van der Steur eerder. Ook als niet-lid krijgt het straks verzoeken van de aanklager om mee te werken. En als Nederland zelf Europese fraude wil onderzoeken die de landsgrens overschrijdt, zal dat via het Europese OM lopen. Tegelijkertijd zit Nederland als 'buitenstaander' niet meer aan tafel als de kopgroep de regels verandert. Mede hierom pleitte het Nederlandse OM vóór deelname aan de kopgroep.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.