Demotragisch

De Arabische Lente inspireerde Herman Altena tot het schrijven van een moderne Griekse tragedie, zijn eerste toneelstuk.

'Wij offeren ons mooie land niet op aan de uitwas van een modegril', gromt Lykos. Als vooraanstaand monarchist gruwt hij van de idealen van de nieuwe leider, die een democratie wil vestigen. 'Ik zal zorgen dat de burgers weten dat de grenzen van hun vrijheid hier worden vastgesteld, en niet door hen.'


De voorstelling is zeker 400 jaar voor Christus in een stad ten noordwesten van Athene gesitueerd, maar deze scène had zich ook kunnen afspelen in een Midden-Oosterse hoofdstad in 2011 in de achterkamers van een dictator. De Arabische Lente verspreidde democratische idealen zo rap alsof het 'een modegril' was, aangevoerd door de sociale media. Eerst was er enthousiasme, later teleurstelling. De ontwikkeling heeft Herman Altena aan het denken gezet over de vloeibaarheid van de democratie. Hij schreef voor de Veenfabriek de ruim tweeënhalf uur durende voorstelling Hyllos, een moderne Griekse tragedie. Het is zijn debuut als toneelschrijver: hij vertaalde eerder antieke theaterteksten, een aantal voor het muziektheatergezelschap van Paul Koek.


'Het verleden biedt parallellen om het heden te bezien', zegt Altena. 'Het maakt het mogelijk om afstand te nemen en van daaruit op het nu te reflecteren.' In de voorstelling ontstaat in de stad Trachis een machtsvacuüm als koning Herakles sterft. Zijn zoon Hyllos, de opvolger, heeft lange tijd in Athene gewoond en is daar onder de indruk geraakt van de democratische staatsvorm die de stad welvaart en rust heeft gebracht. Maar de getrouwen van zijn vader zien liever een nieuwe, sterke autocraat. Ondertussen dondert in Athene (in 404, volgens de geschiedenisboeken) de democratie in elkaar en grijpen Spartaanse tirannen de macht, waarna een burgeroorlog uitbreekt. 'Verontrustend', zegt Altena, 'dat een stabiel ogend systeem in binnen een half jaar radicaal kan worden uitgehold.'


Wat heeft een democratie nodig om goed te functioneren, vroeg hij zich af. 'Waarheid, oprechtheid en een zuivere verbeelding van de werkelijkheid', schrijft hij in het programmaboek. In de regie van Paul Koek krijgen we de handeling alleen mee via de televisie, het massamedium dat het theater voor Atheners was. De personages zitten aan een ronde tafel en proberen onder toeziend oog van drie camera's het volk met populistische retoriek te mennen. Iedereen manipuleert de beeldvorming, de waarheid komen de toeschouwers niet te weten. Hyllos probeert een democratie te vestigen met dezelfde machtswellust en intimidatie als een tiran.


Het publiek zit aan drie zijden om deze arena heen, beeldschermen vullen het ontbrekende zicht aan. Aan de vierde zijde staat een antieke tempel, want we zijn in de Tempelzaal van het Rijksmuseum van Oudheden. Het museum, vol artefacten uit de antieke wereld, geeft het toneel een vonkje couleur locale mee.


De voorstelling is veelal democratisch tot stand gekomen. De spelers en musici brengen ideeën in tijdens de repetities, Koek wil geen voorkauwende regisseur zijn. De Amerikaanse componist Derek Bermel vulde de zo ontstane muziek aan met Balkan-bewasemde ensemblemuziek.


Hyllos is in veel opzichten trouw aan de Griekse tragedie. In de vorm allereerst, met een sprekend koor dat commentaar op de handeling levert. Ook met de tekst, die volledig op metrum is gezet. De acteurs, met Joep van der Geest als Hyllos, spreken hoorbaar bewust van de metriek. Altena volgt bovendien de poëticale regels van Aristoteles, hij houdt zich aan eenheid van plaats en tijd. De handeling echter is gelaagder dan de oude denker zou willen. Hyllos moet zowel een oorlog uitvechten tegen de tiran van Athene als een strijd winnen in eigen gelederen. Een eindoordeel, een moraal blijft uit. Het laatste woord is aan het ensemble, met musici van Asko Schönberg, dat Unanswered Question van Charles Ives speelt.


Hyllos door Veenfabriek en Asko Schönberg. Muziek: Derek Bermel e.a. Tekst: Herman Altena, regie Paul Koek. 16/11 Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, daar t/m 29/11, tournee 3-13/12. veenfabriek.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden