Analysedemonstreren in tijden van corona

Demonstraties leggen bloot hoe lockdown grondrechten uitholt

Betogers van de Black Lives Matter-beweging in Minneapolis demonstreren bij een supermarkt.Beeld AFP

Wereldwijd gaan mensen de straat op tegen politiegeweld of racisme. Daarbij worden de lockdownregels niet nageleefd. Het zet de discussie over grondrechten versus gezondheidsmaatregelen op scherp.

Renee Lopez (58) uit de Texaanse stad Austin hield zich de afgelopen weken keurig aan de coronaregels. Ze zit in een rolstoel vanwege een aangeboren gewrichtsziekte en vreest dat ze een groot risico op besmetting loopt. Daarom bleef ze thuis en hield ze haar dierbaren op afstand.

Tot ze de beelden zag van de fatale arrestatie van George Floyd in Minneapolis. De woede won het van de angst. Met honderden anderen demonstreerde ze voor het politiebureau van Austin. ‘Het kon me niet schelen of ik werd blootgesteld aan covid-19. Ik was vastbesloten te gaan protesteren, omdat ik het niet meer kon verdragen’, zei Lopez in The Texas Tribune.

Honderdduizenden Amerikanen dachten er de afgelopen dagen net zo over. Schouder aan schouder demonstreerden ze tegen het geweld van de politie. In andere landen werden betogingen uit solidariteit gehouden. Op de Dam in Amsterdam kwamen maandag vijfduizend mensen bij elkaar, in strijd met alle coronaregels die er de afgelopen maanden zo waren ingehamerd.

Het grondrecht van de vrijheid van demonstratie botst nu met de noodzaak het virus te beteugelen. ‘Je hebt het recht te demonstreren’, zei de Democratische gouverneur Andrew Cuomo van de staat New York. ‘Maar je hebt niet het recht andere mensen te besmetten, je hebt niet het recht je te gedragen op een manier die de volksgezondheid in gevaar brengt.’

In de meeste landen is de vrijheid om te demonstreren aan banden gelegd. Het is in lijn met de algehele inperking van burgerlijke vrijheden. ‘Op andere punten zijn de grondrechten nog verder ingeperkt’, zegt Berend Roorda, universitair docent rechtsgeleerdheid aan de Rijksuniversiteit Groningen. ‘Denk aan het recht op privacy. De overheid heeft burgers verboden bijeenkomsten in hun eigen huis te houden. Of het eigendomsrecht van horecaondernemers tegen wie is gezegd: gooi je zaak maar dicht. De vrijheid van demonstratie is tijdens deze coronacrisis tot nu minder ingrijpend ingeperkt.’

Autoritaire regimes maakten dankbaar gebruik van de pandemie. Zo verlengde Hongkong de lockdown zodat de opstand op het Tiananmenplein voor het eerst in dertig jaar niet kan worden herdacht. De Filipijnse president Duterte gaf de politie opdracht met scherp te schieten op iedereen die het vanwege corona afgekondigde demonstratieverbod overtrad. Westerse landen vaardigden weliswaar minder vergaande regels, maar lieten niettemin weinig ruimte voor massale demonstraties. Zo kwam het straatprotest dat in 2019 zo fel was opgelaaid in 2020 vrijwel tot stilstand.

In veel landen werd de inperking van de burgerlijke vrijheden zonder al te veel morren geaccepteerd. Een uitzondering was Duitsland, waar burgers een scherp oog hebben voor de rechten die ooit door de nazi’s met voeten werden getreden. Niettemin oordeelde ook het altijd zeer principiële Bundesverfassungsgericht, het Constitutionele Hof in Karlsruhe, dat een demonstratie mag worden verboden, als autoriteiten en organisatoren het niet eens kunnen worden over maatregelen die het besmettingsgevaar beperken. Uiteindelijk dient ook in Duitsland gezondheid zwaarder te wegen dan het recht om te demonstreren.

In Nederland vonden in maart, april en mei slechts kleine demonstraties plaats. De autoriteiten legden demonstranten tal van beperkingen op. Doorgaans waren die proportioneel, oordelen Roorda en hoogleraar algemene rechtswetenschap Jan Brouwer in een overzichtsartikel. Op 28 april werd een demonstratie in Den Haag tegen de lockdown en de komst van 5G terecht beëindigd, stellen zij. De betoging was niet aangemeld en de deelnemers hielden zich niet aan de anderhalvemeterregel. 

Disproportioneel vinden zij daarentegen een verbod op een demonstratie van de actiegroep Extinction Rebellion, die op een plein in Castricum lege schoenen wilde neerzetten, als symbool van de afwezigheid van burgers in de besluitvorming over het klimaat. ‘De actievoerders hadden zelf nagedacht over een vorm van demonstreren die het virus niet zou verspreiden. Toch werd de actie verboden, omdat er mensen op af zouden komen’, zegt Roorda.

Wat doe je als de regels juridisch dichtgetimmerd zijn, maar betogers zo boos of gemotiveerd zijn dat ze zich er niets van aantrekken? Begin mei kwamen in München drieduizend mensen opdagen voor een betoging waarvoor een vergunning voor tachtig deelnemers was verleend. Ondanks waarschuwingen van de politie hielden ze onvoldoende afstand. Ook scholden ze mensen uit die mondkapjes droegen. De politie liet het erbij zitten: er werd gevreesd dat ingrijpen te veel ellende zou opleveren.

Burgemeester Halsema werd maandag eveneens verrast door een hoge opkomst. Roorda: ‘Juridisch was er voldoende grondslag om de demonstratie te beëindigen. Ik kan me de kritiek op Halsema ook wel voorstellen. Maar het was wel een duivels dilemma. Moet je een demonstratie tegen politiegeweld door de politie laten beëindigen, met het risico op incidenten of rellen?’

In de Verenigde Staten voerde de politie een hopeloze strijd. De woede was zo groot dat burgers massaal de straat op gingen, ook al werd de zwarte bevolkingsgroep het zwaarst door het virus getroffen. Wellicht zullen zij opnieuw een hoge prijs betalen. ‘Ik ben diep bezorgd over een superverspreiding van het virus. We zullen toename aan covid-19-gevallen zien. Dat is onvermijdelijk’, zei gouverneur Tim Walz van Minnesota.

Volgens de site van het Amerikaanse tijdschrift The Atlantic is het wel degelijk mogelijk, verantwoord demonstreren in de coronacrisis. In april zag de site ‘de toekomst van het protest’ in Tel Aviv. Op het Rabinplein werd vroeger door tienduizenden mensen gedemonstreerd, nu kwamen slechts tweeduizend mensen in actie tegen premier Netanyahu. Ze hielden netjes afstand, geholpen door de lijnen die op het plaveisel waren getekend. De demonstratie was klein, maar indrukwekkend. Nog nooit namen tweeduizend betogers zo veel ruimte in beslag.

Lees verder

Waarom werd Femke Halsema ‘overdonderd’ door duizenden demonstranten op de Dam?
De burgemeester van Amsterdam ligt zwaar onder vuur omdat ze maandag niet ingreep bij een onverwacht grote demonstratie tegen racisme. Zelfs de organisatie ervan werd verrast door de massale deelname. Een reconstructie.

Trump maakt een symbolische wandeling met een dreigende boodschap
Zelf vond de president het wel een mooi gebaar, want het Witte Huis zette het zelf al online: Trumps wandeling waar kort daarvoor nog demonstranten stonden, de makkersvuist naar zijn troepen, en de opgehouden bijbel. Voor zijn tegenstanders was het iets om woedend op te reageren, en zich tegelijk ook af te vragen of Trump straks echt het leger erop af zou sturen

Met de rellen boekt Minneapolis de sombere oogst van de scheiding tussen wit en zwart
Minneapolis, dat na de dood van George Floyd al een week het toneel is van hevige rellen, geldt als een progressieve en welvarende stad. Tegelijk is het ook een van de steden in de VS waar de zwarte en de witte bevolking het meest van elkaar zijn gescheiden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden