ReportagePolen

Demonstranten leggen Polen plat uit protest tegen de abortuswet, die door de rechter nog strenger is gemaakt

Een demonstratie in Polen tegen de nieuwe abortuswet.Beeld Getty Images

Wat via het parlement niet lukte, lukte wel via een (niet zo onafhankelijk) gerechtshof. De abortuswetgeving in Polen was al streng, maar is nu nog strenger geworden. Tot grote woede van de Polen, die met duizenden de binnenstad van Warschau lamleggen.

Op een Poolse kerkmuur staat het nummer van een abortushulplijn: erop gespoten, met graffiti, door woedende demonstranten. De gemoederen in het Centraal-Europese land lopen hoog op sinds tienduizenden Polen de straat op gaan na een inperking van de abortuswet. Op woensdag vindt een landelijke vrouwenstaking plaats, en voor vrijdag staat een groot protest in Warschau op de agenda. Het is in jaren niet zo onrustig geweest in het land.

Eergisteren werd de Poolse protestweek afgetrapt met een blokkade, waarbij demonstranten in ongeveer honderdvijftig grote en kleine plaatsen strategische verkeerspunten bezetten en zo het land uren platlegden. ‘Fuck PiS’, scandeerden demonstranten maandag op de Warschause Puławskastraat, en ‘Dit is oorlog’. De toon was hard, de woede groot. ‘De overheid is te ver gegaan’, aldus demonstrant Eweline Kaminska (29).  

Juridisch

Vorige week donderdag velde het Constitutioneel Hof, een juridisch orgaan dat de facto onder controle staat van regeringspartij PiS, een oordeel waarmee ze de huidige (overigens al zeer strikte) abortuswet verder inperkte. Dit probeerden parlementariërs van PiS al in 2016 via het parlement, maar de partij bond toen in na hevige protesten. Dit jaar stond het onderwerp tijdens de pandemie opnieuw op de agenda, ditmaal via de juridische omweg van het Constitutioneel Hof. Het bleek de lont in een kruitvat vol sluimerende onvrede.

Maandag stond het verkeer op de Pulawskastraat na vijf minuten protesteren al muurvast. Terwijl de schemering inzette over de straten van de Poolse hoofdstad, stroomden de mensen naar de afgesproken plekken om het verkeer te blokkeren. De ene na de andere tram kwam tot stilstand, samen vormden ze een inerte gele slinger waarvan het einde langzaam uit zicht raakte. 

Ernstige afwijkingen

Abortus was in Polen toegestaan in geval van verkrachting of incest, bij levensgevaar voor de vrouw of bij ernstige afwijkingen bij het ongeboren kind. Maar afwijkingen bij het ongeboren kind, goed voor 98 procent van de abortussen die jaarlijks worden geregistreerd, zijn nu geen legitieme reden meer voor het afbreken van een zwangerschap. Vrouwen worden effectief gedwongen kinderen te baren die kort na de geboorte zullen sterven, zodat ze ‘een naam krijgen en gedoopt en begraven worden’, zoals Jaroslaw Kaczynski het katholieke dogma verwoordde. 

De manier waarop de wet wordt aangepast – ‘ze hebben het door de achterdeur gesluisd, dit was nooit door het parlement gekomen’ – wekt bij demonstrant Kaminska minstens evenveel woede als de inperking zelf. ‘Wat wij voelen en wat wij vinden doet er niet toe’, zegt Kaminska.

Vorige week donderdag, na de uitspraak, trokken demonstranten spontaan naar het huis van Kaczynski. De politie zette het huis van de partijleider van PiS af en greep hard in met traangas. De 48-jarige Marcin Olszewski zag woedende jonge mensen op televisie en ging naar het protest om met hen te praten. ‘Ik wilde mijn verhaal met hen delen’, vertelt hij achteraf. ‘Ik heb vijf kinderen, mijn jongste zoon is zeven jaar geleden geboren. We wisten destijds niet zeker of hij gezond geboren zou worden. Dat was uiteindelijk gelukkig wel zo. Maar het is belangrijk om de keuze te hebben – deze maken is al moeilijk genoeg.’

Olszewski werd opgepakt en bracht twintig uur op het bureau door. ‘Nu word ik aangeklaagd omdat ik een aanval op het huis van Kaczynski en de politie uitgevoerd zou hebben’, vertelt hij. ‘Terwijl ik op driehonderd meter afstand stond.’

Katholieke kerk

Het is tekenend dat de protesten afgelopen week niet alleen bij juridische en overheidsinstellingen plaatsvonden, maar ook voor het huis van Kaczynski, die als partijleider de agenda van PiS bepaalt. Ook de katholieke kerk, die de afgelopen twee decennia steeds meer aanschurkt tegen de rechterflank van de Poolse politiek, ligt onder vuur. Op zondag werd op meerdere plekken de mis verstoord en er vonden betogingen plaats bij kerken.

Daarnaast lieten activisten dagenlang sporen van graffiti achter in de stad. Niet alleen strijdleuzen, maar ook het nummer van de organisatie Abortus zonder grenzen, die vrouwen helpt met voorlichting en abortus in het buitenland. Onder het communisme had Polen nog een van de meest liberale abortuswetten van Europa – Zweedse vrouwen staken bijvoorbeeld in de jaren zestig voor een behandeling de Oostzee over. Maar de wet uit 1993, het zogenoemde ‘compromis’ tussen religieuze en niet-religieuze groepen uit de Poolse samenleving, biedt vrouwen weinig ruimte. 

Volgens een peiling is slechts zo’n 10 a 15 procent voor nog strengere wetgeving, de protesten kunnen dan ook keer op keer op een enorme opkomst rekenen. Maandag leek heel Warschau in handen van de demonstranten. Op de vierbaansweg tussen het stalinistische Paleis van Cultuur en Wetenschap en de rivier de Wisła domineerden ze het asfalt en de trambanen. Ze stonden op de auto’s waarmee ze straten hadden geblokkeerd en liepen euforisch over straat, tussen tientallen verlaten trams en bussen. 

De politie was weinig zichtbaar en trad zelden op, hoewel er een verbod geldt op samenkomsten van meer dan vijf personen vanwege de tweede coronagolf die de Poolse overheid maar niet weet te bedwingen. Tussen de opeengepakte zingende menigte leek de pandemie ver weg. ‘Het is inderdaad gevaarlijk’, beaamt Kominska. ‘En het is misschien niet verstandig. Maar ik ben woest en ik ben hier.’

Lees ook

Afgelopen donderdag werd het recht op abortus in Polen nog verder ingeperkt

Dat zorgde direct voor een golf aan protesten, waaronder bij kerken tijdens de mis op zondag. Ongekend in het overwegend rooms-katholieke land.

De massale protesten doen denken aan 2016. Ook toen gingen duizenden Polen de straat op tegen een poging van de regering om een strengere abortuswet door het parlement te krijgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden