Demonen verjagen in Crailo

Nergens hebben geesteszieke asielzoekers in Nederland een thuis, behalve in Crailo. 25 Mannen en vrouwen in een vreemd land op zoek naar rust in hun hoofd....

Ze spreken Nengels, in Gebouw 24, een abracadabra van Nederlands, Engels, Perzisch, Farsi, Frans ze spreken er Crailo-taal. Ze houden er hun jassen aan. Me neer Zacharia leest de Spits, Amir doet koffie in een beker, wat hem moeite kost omdat zijn armen schudden, en Maria fluit hard op mee met jazzmuziek uit de radio en doet alsof ze er niet bij hoort, bij dat zootje ongeregeld.

Hallo! Ahmed heeft een van zijn drie fietsen voor de deur gezet. Goedemorgen. Kan ie binnen? Mooi.

Ze gaan vandaag een stoepje leggen.

Niet lang geleden nog liep Willem Jan Croese door de gebouwen van azc Crailo, op zoek naar asielzoekers met een psychiatrische stoornis. Hij trof ze diep weggezonken in een eigen donkere wereld, gehuld in een deken rillend op straat, dronken van de blikken bier. Heel Crailo zocht hij af, de verzameling oude en nieuwe gebouwen verspreid over een fors terrein langs de A1, nog steeds het grootste asielzoekerscentrum van Neder land. Het kostte hem soms tien moeizame gesprekken voordat er iets was dat je contact kon noemen.

Nu dan, vier jaar later, komen ze schoorvoetend zelf naar Gebouw 24, eigenlijk een af geschreven houten barak, maar alles is meegenomen. Het is hun honk geworden. Daar kunnen ze leven en zichzelf nuttig maken. Zoals vandaag, als Jan de tuinman zich meldt om met de jongens een stoepje aan te leggen. 'Doe ik graag hoor', zegt hij. 'Het zijn leuke gasten.'

Hij laadt ze in zijn truck en zo rijden ze over een verlaten, deels door onkruid overwoekerd Crailo, de jassen goed dichtgesnoerd tegen de motregen. Staan ze gevieren in de laadbak te lachen en te zwaaien. Me neer Zacharia, de enorme Somaliër met zijn oude bruine leren jack in een spijkerbroek gepropt. Amir, het compacte blok springstof uit Iran dat zijn eigen vrouw en kinderen bedreigde met een mes en nu, gedwee van de antipsychotica, met een geheimzinnige glimlach door het leven zweeft. Ahmed, de geschiedenisdocent uit Jemen, die dikke boeken leest, maar onder zijn intellect een ongezonde paranoia verstopt. En Said dan met z'n kekke zwarte leren jasje die is in Turkije stratenmaker geweest, dus hij weet hoe het werkt.

Ze stappen uit en stapelen tuintegels in de truck. Zo staan ze naast elkaar in een rijtje, geven tegels door van Said naar Zacharia naar Amir naar Achmed in een merkwaardig soort van echte onderlinge solidariteit.

Anonimiteit

Nergens in Nederland hebben asielzoekers met psychiatrische problemen een thuis, behalve in Crailo. Asielzoekers horen voor zichzelf te zorgen, zo zijn de regels, maar geestes zieke asielzoekers doen dat niet en gaan dan eenvoudig ten onder in de anonimiteit. Ze leven temidden van de rest, vaak samen met anderen op één kamer en dat loopt fout. Dat leidt tot ruzie, gesneuvelde ruiten en meer. Ze worden niet herkend, want asielzoekers die doen wel vaker rare dingen. Willem Jan Croese had zich erover verbaasd, als psychiatrisch verpleegkundige van de Gooise Riagg. Een asielzoekerscentrum is geen kliniek, natuurlijk niet, maar niemand wint als zieke bewoners verstoken blijven van medicijnen en almaar zieker worden in hun hoofd.

Ellende voor het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (coa), dat de asielcentra beheert, ellende voor de asielzoekers, die

samen moeten wonen met een schizofreen, en ellende voor de zieken zelf, die bier gaan drinken, joints gaan roken tot ze helemaal doordraaien.

'Knalpsychotisch lopen ze rond', zegt Croese. 'Pas als het misgaat vallen ze op.'

En als het misgaat: 'Dan worden ze voor straf overgeplaatst naar een ander centrum.'

En als het de tiende keer misgaat rest verwijdering naar het centrum voor Asiel zoe kers Met Onaangepast Gedrag (amog), waar geesteszieken niet thuishoren.

Rondpompen van probleemgevallen, noemt Maarten Askamp dat, de directeur van Crailo die in '99 aantrad en zich net als Croese verbaasde over het gesleep met psychiatrisch gestoorde bewoners. De ene strafmaatregel volgde op de andere, 'veertien, vijftien centra lieten we die mensen zien in een jaar dat is symptoombestrijding. Dat lost niks op.' Zijn personeel wilde het anders, hijzelf ook, en de Riagg Gooien Vecht streek hielp graag mee met een experiment.

En zo stond Willem Jan Croese samen met collega Marjan Mensinga aan de wieg van de eerste en enige opvang ter plekke voor asielzoekers met een psychiatrisch defect. Het pit-project: Psychiatrisch Intensieve Thuiszorg, met als hoofdkwartier Gebouw 24. Het project krijgt komende woensdag de Jan Bastiaanse Prijs 2003 voor vernieuwing in de zorg.

Ze pionierden vier jaar lang en nu is er dan een heel, prijswinnend programma. Hier houdt een psychiater twee ochtenden per week spreekuur. Hier deelt Willem Jan Croese, samen met zijn collega Jeltje Tie mens ma, medicijnen uit. Op maandagochtend, pillenochtend: komen Ahmed en Guna de blauwe weekdozen halen. Of krijgen ze een spuit in hun achterwerk gezet met een depot, goed voor een maand. Gewoon in het keukentje, hoppekee.

Pillen zijn geweldig, zegt Willem Jan, die de papieren apotheekzakken bewaart in een oude grijze afsluitbare archiefkast. 'Pillen zijn goed, maar je moet ook begeleiden. Het is niet alleen de pil, het is ook een kopje

koffie.'

Willem Jan Croese onderscheidt schizo frenen, psychoten, depressieven en gedragsgestoorden, maar noemt ze allemaal schizo's, wat liefdevol is bedoeld. Hij kent er 25 van op Crailo. Tweederde is daadwerkelijk schizofreen, de rest een vergaarbak van mentale spaghetti: antisociale persoonlijkheidsstoornissen, borderline, zware depressies, je weet het niet. Hij wil ze hun waardigheid teruggeven, 'ze moeten weer trots worden op zichzelf, dat helpt het beste.'

Vier dagen per week staat de voordeur open, en krijgt Croese hulp van begeleiders en therapeuten die een dagbesteding bedenken. Gaan ze een terrasje leggen. Kan Karol urenlang patience spelen op een computer. Maakt Amir een mozaïek op een stoeptegel, een oog, het oog van Amir dat boos en droevig tegelijk is en door de rest met liefde tussen de andere stoeptegels wordt gelegd.

Het zijn net padvinders.

'We hebben alles opnieuw moeten uitvinden, joh', zegt Willem Jan Croese, gezeten achter een keukentafeltje pal achter de voordeur waar hij ook de patiëntgesprekken voert. 'Het is nogal anders dan de gewone psychiatrie. Iedere asielzoeker heeft sowieso al een handicap: jaren wachten, niet mogen werken, 40 euro zakgeld per week. Iedereen hier heeft per definitie posttraumatische stress je vaderland verlaten onder moeilijke omstandigheden is altijd zwaar. En je weet niet half wat voor oorlogstrauma's achter die mensen schuilgaan.'

Schoten

Die middag beginnen de schietoefeningen op de naastgelegen Palmkazerne. De echo's kaatsen tussen de barakken van Crailo door.

Niemand die het meer hoort.

De schoten zijn zo erg niet, zegt meneer Zacharia, die eerst in Duitsland woonde en nu al zeven jaar hier is. Erg is het bier, altijd maar goedkope halveliterblikken bier wegwerken tegen de verveling. En de joints. 'Word je echt he-le-maal gek van in je hoofd.' Willem Jan heeft zijn zucht naar alcohol gedempt. Zacharia heeft hem een bijnaam gegeven Malik Alhoub Arabisch voor koning van de liefde.

Bier, had Guna verteld, de kleine Sri lan kaan met de verschrikte blik, stopt het trillen. Hij was vanochtend op gesprek bij Wil lem Jan, die een telefonische tolk had ingeschakeld. Willem Jan vertelde dat Guna's vrouw hem niet meer hebben wil. Guna vertelt terug dat de vogels hem zeggen rare dingen te doen, dat de mensen denken dat hij gemeen is en gevaarlijk, maar echt, zo is het niet. Dat als de kraai drie keer schreeuwt hij een dag lang helemaal niks meer mag doen.

Trouwens, ze stelen zijn medicijnen. De pillendoosjes draagt hij altijd op zijn lijf en toch stelen ze zijn medicijnen. Willem Jan telt ze na: 'Vier pillen met een duifje erop zijn weg. Dat is drie te veel.'

'Ik moet medicijnen, anders ga ik trillen', zegt Guna. 'Het enige dat ook mijn trillen stopt, is bier.'

Komt James Gebouw 24 binnen, hé Ja mes man! Nieuwe kleren heeft ie aan. Drie weken terug vond Willem Jan hem op zijn kamer, met niks om zich heen dan een deken de ogen wijd open en zwetend van angst. Moet je zien wat een hand pillen kan doen! James trapt verlegen tegen een bal en zegt dat Ajax niks meer is. Hij heeft nog bij sv Huizen gespeeld, tot het mis ging in zijn hoofd. Ni ge riaan van amper 25. Wil bij vlagen geen medicijnen meer en heeft een rechterlijke machtiging, wat erop neerkomt dat James in slechte tijden naar de psychiatrische kliniek Zon & Schild moet voor een dwangbehandeling. 'It's my life', zegt James. Dan gaat Wil lem Jan naar hem toe: 'Luister, James', zegt hij, 'je moet naar het ziekenhuis. Maar je kunt ook met mij meegaan dan geef ik je een depot'.

Dat heeft James gedaan en vanmiddag zullen ze samen tafeltennissen.

'Het blijft een schizo', zegt Willem Jan, 'maar dat geeft niet.'

Twee schizofrene asielzoekers knapten zo sterk op, dat ze meedoen aan een project voor begeleid wonen. Drie kregen een status en wonen helemaal op zichzelf.

Kortom: het werkt. Op Crailo is het aantal strafoverplaatsingen gedaald tot nihil. Rui ten sneuvelen nauwelijks meer, het aantal branden is sterk gedaald, er is meer rust nu op het terrein, aldus de directeur.

Inmiddels heeft hij ook zijn hoofddirectie enthousiast gemaakt, en wordt gesproken over vijf à zes projecten als die in Crailo, verspreid over Nederland. Elk asielcentrum kan daar dan de moeilijke gevallen naartoe sturen. 'Het rendeert. Het kost wat, maar je ontlast je personeel geweldig. Minder agressie, minder moeilijkheden. Het is een mooi project.'

Gekkengebouw

Er is nog iets anders veranderd op Crailo.

Gebouw e bestaat uit een lange smalle gang met identieke deuren aan weerszijden. Het kon een gevangenis zijn, of een verlopen jeugdherberg, maar het is de woonplaats van achttien asielzoekers in de war.

Kortgeleden nog woonden ze verspreid over het terrein, samen met anderen in vierpersoonskamers, wat de nodige onrust gaf. Nu wonen ze bij elkaar, met elk een eigen

kamer en een eigen wereld.

The Crazy Building, noemen gewone asielzoekers Gebouw e.

The Mad Building.

Achterin dat gekkengebouw heeft Maria haar kamer tot een oosters paleis verbouwd. Op de 15 vierkante meter die haar ter beschikking staan, heeft ze zelfs twee kamers gerealiseerd, afgescheiden door een gordijn. Maria is niet gek! Maria is kunstenaar en kleedt zich zo. Ze is 50. Maria tekent alle bezoekers met ballpoint op een A4'tje en vertelt dan haar verhaal.

Dat ze journaliste was in Boekarest ten tijde van de revolutie en uit moest wijken naar Parijs waar ze karikaturen tekende op Montmartre. Ze kreeg een Nederlandse man, maar dat ging mis en ze vroeg asiel aan. 'Ik ben een wereldburger', zegt Maria, 'ik ben een artiest.'

Maria heeft een tuin gemaakt het is geen tuin! Het is kunst. Een ode aan de bewoners van Gebouw e. Ze weet wel waarom die gek geworden zijn: 'Soms voelen ze zich meegenomen door het leven', zegt ze, en wie een oorlogstrauma heeft, krijgt er in Neder land gratis een tweede bij. 'Ze verplaatsen

je van hier naar daar, niemand maakt zich zorgen over je, ze laten je werk doen, maar betalen niet. Het is wachten, wachten, wachten, jarenlang en je hebt geen plek om uit te rusten.'

Daarom de tuin.

Voor iedereen apart heeft Maria een plek gemaakt in het plantsoen dat Gebouw e omringt. Een spirituele tafel voor Sunny, die nauwelijks zijn kamer verlaat. Een houten beeld voor Bella, die nooit wat zegt en

almaar met haar duimen draait. 'Afrikanen begrijpen niet wat winter is', zegt Maria bij een opstelling van dorre takken, 'dus leg ik het ze hiermee uit'.

En binnen, in haar oosterse paleis, tekent ze zich suf.

Controle

Ahmed geeft minder om kunst zijn kamer takelt af, al blijft het minder erg dan bij zijn buurman Guna die de muren openkrast. Soms drinken Ahmed en Guna samen thee. Ze wonen tegenover elkaar in gebouw e en hebben niets gemeen. In hun kamers staat de verwarming altijd aan en het raam altijd open, zodat het lijkt alsof de vrachtwagens van de A1 een sauna binnen komen denderen. Ahmed is vier jaar, vier maanden en veertien dagen exactly in Nederland en jaagt zijn demonen weg door 'achttien uur per dag te werken' als schoonmaker (illegaal natuurlijk, maar dat doen er meer hier). Vanmiddag wordt Ahmed opgehaald door een schoonmaakbedrijf dat hem naar Bussum brengt, Al mere en Hilversum. Te middernacht is hij weer terug.

Is er geen werk, dan zoekt hij rust door 'achttien uur per dag te lezen' in zijn kamer waar de kraan lekt en een wekker onhandig bungelt aan een losgekomen lichtknop. 'Iedereen hier is onrustig en zoekt controle als ik werk of lees voel ik me goed, maar als ik slaap denk ik: waar ben ik? Als ik alleen op de bank zit waar ben ik? Wat ben ik? Mijn leven begint een fantasie te worden. Als je niks doet, knalt je kop uit elkaar dat werkt voor iedereen hier zo.'

Hij leest Der Mann ohne Eigenschaften, dat vertaald in het Arabisch te verkrijgen is bij de bibliotheek van Bussum. Hij schrijft verhalen op een oude ibm-computer. Ahmed is bezig met een verhaal over de vrouw die alles heeft. 'Het is een heel rijke mooie vrouw, ze krijgt alles wat ze wil, maar ze baalt van haar leven. Omdat het te gemakkelijk is. Voor mij is het leven moeilijk, maar als je lles hebt is het te makkelijk. Ze h t het leven, die mooie vrouw. Ik niet. Moeilijkheden maken je sterk, vind ik.'

Het verhaal moet nog een einde vinden.

Biljarten

Zacharia slaapt nog als Willem Jan Ge bouw e doorkruist. Hij tikt op de deur.

'Za charia! Hier Willem Jan. Lig je nog op bed man, het is kwart voor twee. Ga je mee biljarten?' Zacharia staat vijf minuten later onder de douche, met rode ogen, 'sorry, wat te veel gezopen.'

Sunny slaapt ook, heeft althans de gordijnen dicht, maar de ogen stijf open.

Guna is niet thuis, maar er staat wel eten in zijn kast, 'dat is dus mooi.'

Croese grijpt zijn mensen bij de lurven. Het heeft geen zin de schizo's te vragen of ze meegaan naar de nabijgelegen recreatieruimte hij zal ze moeten aansporen. Op moeten halen. Weg moeten brengen.

Willem Jan struint door de gangen van Ge bouw e en maakt zonodig kamers open met de sleutel.

'Sunny! Misschien tot straks, h.'

Ahmed en Guna komen getweeën de gang oplopen, 'gaan we al?'

Ze gaan.

Het zou een film zijn: tien mannen en één vrouw (Maria), allemaal in de war, allemaal alleen, samen in een ruimte die is ingericht als café. Ze komen er wekelijks. Met Zacharia koffiedrinkend aan de bar, met Ma ria in haar zelfbewuste pose, met Achmed en Guna achter het tafelvoetbalspel, met Amir glimmend weggedoken in een stoel.

En Willem Jan laat James winnen bij het tafeltennis.

'Je laat me winnen, man', zegt James. 'Je laat me winnen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden