Column

Demonen uit de geschiedenis zijn weer terug uit de fles

Column René Cuperus

De afgelopen weken zijn we overspoeld met Jaaroverzichten 2016 en Vooruitblikken 2017. Dat was geen vrolijk gebeuren. Sterker: daar stak een apocalyptische walm uit op. De wereld zoals we die kennen zou op de rand van de afgrond staan. Onze naoorlogse liberale orde wordt dodelijk bedreigd.

Beeld reuters

Met Brexit, de verkiezing van Trump, de machinaties van Poetin en zijn vijfde colonne van nationaal-populisten in Europa, zouden alle instituties die we in de 20ste eeuw hebben opgebouwd op losse schroeven zijn komen te staan. De Europese Unie, de Trans-Atlantische samenwerking, de NAVO, de wereldhandel: alles zou onderhevig zijn aan krachten van geopolitieke barbarij. Ieder voor zich en niemand voor ons allen.

Zeer treffend werd deze diagnose afgelopen week nog verwoord door Martin Wolf in de Financial Times: 'The march to world disorder' (6 januari). Volgens Wolf is het afgelopen met het tijdperk van westerse globalisering onder Amerikaanse vlag. Het westers model van een vrije, democratische en welvarende samenleving ligt van alle kanten onder vuur. De demonen uit de geschiedenis zijn weer terug uit de fles: protectionisme, nationalisme, vreemdelingenhaat. Daaruit zou blijken dat de lessen van de bloedige twintigste eeuw in vergetelheid zijn geraakt.

Het gaat hier om een reële bezorgdheid. Met Ian Kershaw - de beroemde biograaf van Hitler en tevens biograaf van de Europese verschrikkingen in de 20ste eeuw -, kunnen we ons zelfs afvragen: dalen we opnieuw af in de hel? In zijn boek De afdaling in de hel - Europa 1914-1945 analyseert Kershaw hoe Europa het Tijdperk van de Zelfvernietiging met twee alles verwoestende wereldoorlogen en de Holocaust over zichzelf afriep. En hoe er na de oorlog 'een nieuwe bereidheid bestond om nationalistische tegenstellingen te bezweren en in plaats daarvan te kiezen voor samenwerking en integratie'. Zijn we die les inderdaad aan het vergeten en verkwanselen?

Ik vind dat een heel urgente vraag, en ben sterk geneigd die met ja te beantwoorden, maar er zitten me toch een paar dingen niet lekker aan de geboden voorstelling van zaken. Om te beginnen: veel van de aannames en redeneringen zijn veel te onprecies en deterministisch. Omdat de Brexit er was en Trump is gekozen, zal Marine Le Pen wel Franse president worden en Geert Wilders premier, en zal de rechts-populistische AfD de macht in Duitsland wel overnemen. Allemaal zeer onaannemelijk. Er bestaat daarvoor nog geen spoor van bewijs.

Waar ik me ook sterk aan erger, is het gebrek aan (terug)vechtlust van 'de gevestigde orde'. Van hen die hoofdverantwoordelijk zijn voor het reilen en zeilen van de huidige samenleving. Nationaal en internationaal. In plaats van de goed verdedigbare status quo te verdedigen, lijkt men zich bijna passief en geslagen neer te leggen bij de afbladdering van het naoorlogs samenlevingsmodel. Alsof de anti-establishment opstand van het populisme een natuurverschijnsel zou zijn. Alsof men zelf alle geloof, zelfvertrouwen en overtuigingskracht heeft verloren.

Wat me in die apocalyptische diagnose van het einde van het vrije Westen ook niet bevalt, is het digitale goed/fout-schema dat erachter steekt. Het oude was goed en heilig, het nieuwe barbaars en vulgair. Dit miskent totaal dat de zogenaamde nationaal-populistische revolte voor een belangrijk deel reactie is. Een reactie op de slordige nalatigheid waarmee de naoorlogse liberale orde in de afgelopen decennia beheerd en bestuurd werd.

De 'ontheiliging' van het naoorlogs samenlevingsmodel vond al vanaf ongeveer de jaren 1980 plaats onder leiding van een lichtzinnige, technocratische generatie van managers-bestuurders, die zelf weinig op hadden met de lessen van de twintigste eeuw. Zij waren het die onzorgvuldig omgesprongen zijn met het naoorlogs Sociaal Contract. Met de verzorgingsstaat, de democratie en de Europese Gemeenschap.

De egalitaire 'beschermingsstaat' werd een ongelijke marktsamenleving, het Europees Project werd door overmoed en overstretch opgeblazen, en de effecten van niet-westerse massamigratie werden schandalig naïef gebagatelliseerd. Zo raakte de naoorlogse orde uit het lood en van grote groepen burgers vervreemd.

En toch: het is nog veel te vroeg om de Apocalyps af te kondigen of van een afdaling in de hel te spreken. Met een mix van strijdlust, zelfkritiek en empathisch leervermogen is er nog veel onheil af te wenden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.