Democratisch ideaal beleeft koersdaling

Neem een wereldkaart en trek een boog van Afghanistan via Iran, het oosten van Turkije en de Arabische wereld naar de oostkust van Afrika. Voilà: de arc of crisis, zoals Zbigniew Brzezinski, nationaal veiligheidsadviseur van president Carter, deze immer roerige en soms explosieve aardzone betitelde.


Dat was meer dan dertig jaar geleden. Sindsdien onderging de mondiale constellatie een grondige verandering. De Koude Oorlog kwam ten einde. Het Sovjet-imperium viel uiteen. Lang zittende Arabische dictators werden van de troon gestoten. In 1991 zag president Bush (senior) een nieuwe wereldorde dagen. Maar anno 2014 is de crisisboog helemaal terug van eigenlijk niet weggeweest.


Back with a vengeance, om het op z'n Amerikaans te zeggen. Want de boog is nog wat langer en dikker geworden. Hij slingert zich door Pakistan en maakt nu ook een omweg langs de noordkust van de Zwarte Zee. In Afrika loopt hij door naar de Centraal Afrikaanse Republiek en Mali.


De vele spanningen vinden hun primaire oorzaak in locale en regionale omstandigheden. Maar ze hebben de laatste jaren een extra dimensie gekregen door nog een mondiale trend: het machts- en prestigeverlies van het Westen. En in het verlengde daarvan: de koersdaling van het democratisch ideaal.


Je zou daaraan niet direct denken gezien de vele Oekraïners die onverschrokken actie hebben gevoerd om te worden verlost van de dwangbuis van Russische makelij en aansluiting te vinden bij het democratische Europa. Maar een breder blikveld levert een ander beeld op. Ook de wending die de gebeurtenissen in Oekraïne hebben genomen, legt op pijnlijke wijze bloot hoe zeer het Westen, en dan vooral Europa, naar adem hapt als het wordt geconfronteerd met een autocratische mogendheid die geen scrupules kent en klassieke machtspolitiek bedrijft.


Heeft The Economist hiervoor een speciale antenne? Het is op z'n minst een curieuze coïncidentie: op dezelfde dag dat Russische militairen strategische posities op de Krim innamen, publiceerde het blad een essay van zes pagina's onder de titel What's gone wrong with democracy. Een alarmerend verhaal over de wereldwijde terugval van 'het succesrijkste politieke idee van de twintigste eeuw'.


De bloei die de democratie in de jaren tachtig en negentig doormaakte met name in Latijns-Amerika en Oost-Europa, stokte rond de eeuwwisseling. Her en der werd de klok teruggedraaid. Dat begon in Rusland, waar de weifelende (mis)stappen richting democratie plaats maakten voor het tsaristisch reveil van Vladimir Poetin. In diverse landen werd met het houden van verkiezingen wel de schijn opgehouden, maar werden de rechten en instituties die een wezenlijk onderdeel uitmaken van een democratisch systeem, vergaand uitgehold. Dat gebeurde onder andere in Argentinië, Venezuela en recentelijk in Turkije. Elders namen de politieke tegenstellingen zo'n heftige vorm aan dat de oppositie besloot de verkiezingen te boycotten, waardoor ze sterk aan betekenis inboetten - zie Bangladesh en Thailand.


Voor de autocratische 'contrarevolutie' zijn meerdere redenen aan te wijzen. Een belangrijke is ongetwijfeld de opkomst van China. Veel meer dan de vroegere Sovjet-Unie of het huidige Rusland vormt het politiek strak geleide China met zijn spectaculaire welvaartsgroei een aansprekend model voor allerhande niet-westerse leiders, die mensen- en burgerrechten bij voorkeur als een luxe voor later beschouwen.


Er zijn de laatste jaren ook weinig voorbeelden van landen die met succes de omslag naar de democratie hebben gemaakt. De Oekraïense Oranje Revolutie van 2005 produceerde een regering die aan onderlinge nijd en incompetentie ten onder ging. President Morsi gebruikte zijn verkiezingszege in 2012 om de Egyptische overheid zo veel mogelijk onder controle van de Moslimbroederschap te brengen, waarna het leger een bewind installeerde dat bijna even anti-pluralistisch te werk gaat.


Maar ook het Westen staat er weinig glanzend voor. De Europese Unie vergadert zich suf, onderwijl brokkelt het draagvlak voor de integratie af. Washington is ten prooi aan extreme polarisatie. Scheefgroei in het op papier zo fraaie stelsel van checks and balances en onmatige invloed van pressiegroepen blokkeren voortdurend de besluitvorming, zoals vorige maand helder werd geanalyseerd in een doorwrocht artikel in The American Interest. Ironische noot: de auteur is Francis Fukuyama, de man die in 1989 het einde van de geschiedenis (lees: het einde van de politieke ideeënstrijd) proclameerde - want wij hadden gewonnen.


Paul Brill is buitenland- commentator van de Volkskrant


Reageren? p.brill@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.