Democratieën in Afrika zijn schaars

President Obama hield op zijn eerste presidentiële reis naar Afrika een pleidooi voor democratie. Op het continent is dat een uitzondering....

NAIROBI Hij ging naar Ghana om het volk te zien. Dat zag hij niet, maar dat had meer te maken met de angsten van zijn veiligheidsadviseurs dan met de onwil van de Amerikaanse president Barack Obama om een bad in de menigte te nemen. En wat hij in elk geval wel deed: hij prees met zijn bezoek het volk en zijn gekozen vertegenwoordigers.

Precies dat ook wilde Obama met zijn eerste presidentiële reis naar Afrika duidelijk maken. Ghana is in zijn ogen (en niet alleen de zijne) een behoorlijk tot goed functionerende democratie. Een land dat, om uit zijn toespraak in Accra te citeren, niet op zoek is naar ‘sterke mannen’, maar naar ‘sterke instituties’.

In het grootste deel van Afrika is hiervan nog steeds geen sprake. Ghana, waar de afgelopen jaren regering en oppositie twee keer zonder morren van positie wisselden, geldt tientallen jaren na de onafhankelijkheid van de meeste Afrikaanse landen nog immer als een uitzondering. Een simpele en niet uitputtende rondgang maakt dat duidelijk.

Twee landen op het continent, Swaziland en Marokko, kennen feitelijk een absolute monarchie, dus daar is van gekozen machthebbers sowieso geen sprake. Maar in tal van andere landen is het beeld niet eens zo veel anders. Al krijgen de leiders er soms andere namen, te vaak nog is sprake van oude wijn in nieuwe zakken.

Of simpelweg van oude wijn. In Libië bijvoorbeeld, waar kolonel Kadhafi zich na het recente overlijden van de Gabonese president Omar Bongo de langstzittende (en nooit gekozen) Afrikaanse leider mag noemen. Een leider die dit jaar ook nog eens, tot schaamte en woede van velen, de voorzitter is van de Afrikaanse Unie.

Maar de zelfbenoemde ‘Koning der Koningen’ is in Afrika niet alleen. Neem zijn buurman in Algerije, Abdelaziz Bouteflika, die almaar wordt herkozen. Of Paul Biya in Kameroen, voor wie sinds 1982 hetzelfde verhaal geldt.

Robert Mugabe weet in Zimbabwe van geen ophouden. Isaias Afewerki niet in Eritrea. En natuurlijk is er Denis Sassou-Nguesso in Congo-Brazzaville, die deze week met een even klinkende als verdachte meerderheid opnieuw de verkiezingen won.

Er zijn landen waar met regelmaat nieuwe presidenten aan de macht komen. Maar vaker dan menig kiezer lief is, zijn die nieuwe leiders afkomstig uit dezelfde partij als de vorige. Zambia is hiervan een voorbeeld. Nigeria ook.

Soms, zoals in Kenia, is de president afkomstig van een ‘oppositiepartij’, maar heeft hij eerder gediend in de vroegere regeringspartij.

Naast de koninkrijken kent Afrika ook presidentiële dynastieën. Zo zal Abdoulaye Wade ooit het politieke toneel in Senegal verlaten, maar niet zonder te pogen zijn zoon Karim het stokje te laten overnemen. In het eerder genoemde Gabon wees de partij van de overleden Bongo deze week diens zoon Ali-Ben aan als presidentskandidaat voor de komende verkiezingen.

Zo vader, zo zoon. Soms door een ‘verkiezing’, soms omdat pa overlijdt en de vrienden van pa besluiten zijn zoon op de troon te zetten, zonder het volk daarbij te raadplegen. Dat gebeurde in de Democratische Republiek Congo na de moord op Laurent-Désiré Kabila (zijn zoon Joseph liet zich daarna alsnog verkiezen) en in Togo na de dood van de dinosaurus Gnassingbé Eyadema.

Twee termijnen zijn in de nodige grondwetten van Afrika verankerd als de maximale hoeveelheid tijd waarin iemand aan de macht kan zijn. En dus kiezen sommige presidenten ervoor om de grondwet te veranderen en zo te blijven regeren. Enkele jaren geleden was dit het geval met Yoweri Museveni in Oeganda. In 2009 is het Mamadou Tandja in Niger die zegt de grondwet niet te willen veranderen, maar daar wel degelijk op uit is.

En dan zijn er landen in Afrika waar men van democratie en van volksvertegenwoordigers die vrij en eerlijk door burgers zijn gekozen, het liefst niet wil horen. Landen waar militairen aan de macht zijn, zoals Mauritanië en Guinee-Conakry. Of waar presidenten, zoals Laurent Gbagbo in Ivoorkust, nieuwe verkiezingen eindeloos voor zich uit weten te schuiven.

Is er dan behalve uit Ghana helemaal geen democratisch nieuws uit Afrika te melden? Moet Barack Obama een volgende keer opnieuw in de hoofdstad Accra landen? Nee natuurlijk. Hij kan naar Zuid-Afrika. Of zal wellicht een bezoek willen brengen aan Liberia, waar president Ellen Johnson-Sirleaf én vrouw (de enige) én eerlijk is gekozen.

In Ethiopië beweert dezer dagen de leider, premier Meles Zenawi, dat hij na achttien jaar ‘overweegt’ op te stappen. Maar het wellicht beste nieuws kwam onlangs uit Mali. President Amadou Toumani Touré piekert er niet over de grondwet te wijzigen en aan te blijven. Hij wil in 2012 dolgraag met pensioen. Zegt hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden