'Democratie moet je leren, na zestig jaar generaals'

Eindelijk hadden de Egyptenaren hun angst overwonnen: voor de alomtegenwoordige politie, de inlichtingendiensten die je kunnen maken of breken, het leger, de islamisten die zo maar een lastercampagne tegen je kunnen beginnen. Atef Hamdy kreeg tranen in zijn ogen toen hij deze week de menigte op het Tahrirplein in Caïro zag.


Maar woensdag bleek het regime nog lang niet dood. De gewapende paarden- en kamelendrijvers lieten weer eens zien hoe ongrijpbaar de macht in Egypte is. Niemand wist wie de pro-Mubarak-aanhangers gestuurd had, laat staan dat er iemand ter verantwoording kan worden geroepen. Egypte is een schimmenrijk waar de gewone Egyptenaar angstvallig naar houvast zoekt.


'Alleen al bij de politie heb je 10 tot 15 diensten. Politie en leger zijn ook aparte kasten binnen de samenleving. Als je solliciteert bij de politieacademie heb je kruiwagens nodig, familieleden of bekenden in de hogere rangen bij de politie, anders kom je er niet in', zegt Hamdy. Naar schatting drie miljoen mensen werken voor de politie, de veiligheidstroepen en het leger. Zij laten zich niet zo maar verdrijven door een paar weken van protest.


Zo worden Egyptenaren en andere Arabieren heen en weer geslingerd tussen hoop en vrees. Zullen zij eindelijk hun eigen lot mogen bestemmen? Of zal het regime uiteindelijk te sterk blijken? Of, het westerse nachtmerrie-scenario, zullen de islamisten de macht grijpen en een theocratie vestigen waar de dictatuur van Mubarak bij verbleekt?


Atef Hamdy groeide op in de stad Assiut, zo'n 300 kilometer ten zuiden van Caïro. Hij komt uit een koptische familie. Zijn ouders waren leraar. Negentien jaar geleden concludeerde hij al dat Egypte een 'gevangenis' was. Hij kwam naar Nederland, had talloze bijbaantjes, studeerde politicologie en is nu fellow bij Clingendael, het Nederlands instituut voor internationale betrekkingen.


'Ik ging naar school in de jaren tachtig, toen president Sadat net was vermoord door een radicale moslim. De situatie was heel gespannen, vooral op het gebied van religie. De staat onderdrukte de politieke vrijheid en zette religie in om haar legitimiteit te vergroten, als reactie op het islamisme van de oppositie. Ik ergerde me aan de alomtegenwoordigheid van religie in de samenleving. In de kranten en op de radio werd druk gedebatteerd over de vraag of je je tanden mocht poetsen tijdens de ramadan. Of wat moest je doen als je op weg naar de moskee een wind liet? Moest je dan terug naar huis om je opnieuw te wassen?


'Ik was jong, open, ambitieus, wilde talen leren. Ik luisterde naar de BBC World Service en de Deutsche Welle. Dan ga je vergelijken, en denk je: ik leef hier in een gevangenis. En als je als jongen uit die gevangenis wilt komen, krijg je te horen: ja, maar dat is onze cultuur, wij zijn oosters, je wilt toch niet worden als die immorele, ongelovige westerlingen. Denk aan jouw cultuur, jouw religie, jouw tradities, aan het respect voor ouderen. Retoriek tegen het Westen was heel populair. Het eigen falen werd verklaard met samenzweringstheorieën. 'Ik had ook schoolvrienden die zich bij de Moslim Broederschap of de Gama'a al-Islamiya hadden aangesloten en niet meer met me wilden praten, omdat ik een kopt was. Of ze zeiden: er komt een dag waarop je wordt opgedragen het juiste pad te volgen.'


'In Nederland was het ook wel wennen. Je mist de Egyptische warmte en gezelligheid. Als je in Egypte naar een koffiehuis gaat, zitten er zo 20 mensen om je heen. Dan heb je vrienden. In Nederland is iedereen veel meer doelgericht met zijn eigen zaken bezig.


'Ook het onderwijs was heel anders. In Egypte werd je geacht je docent na het college te bedanken. Daar keken ze hier toch wel raar van op.'


'Onder de Britten was sprake van relatieve vrijheid. De Britse periode had de basis kunnen zijn van een moderne democratie. Maar in 1952 grepen de Vrije Officieren van Gamal Abdel Nasser de macht. Hij zocht toenadering tot de Sovjet-Unie en geloofde in een samenleving waar alles van bovenaf werd opgelegd.


'Zeker in het begin was hij populair. Hij zocht de confrontatie met het Westen en Israël. Hij zette de Arabische wereld op de kaart. Maar met zijn militaire avonturen heeft hij Egypte ook veel schade berokkend. En met zijn Arabisch nationalisme sloot hij Egypte van de wereld af. Het land kreeg steeds minder toegang tot kennis en de wereldeconomie. Egypte bleef stil staan.


'Hij deed ook wel goede dingen. Hij heeft de positie van de arme onderklasse verbeterd. Maar de kwaliteit van de samenleving ging omlaag. Iedereen kreeg toegang tot gezondheidszorg en onderwijs, maar de kwaliteit werd steeds minder. De universiteit van Caïro stond vroeger hoog aangeschreven, maar stelt nu weinig voor in internationale ranglijsten.'


In 1967 bezegelde de verpletterende nederlaag van Egypte en de Arabische landen in de Zesdaagse Oorlog tegen Israël het politieke lot van Nasser. Socialisme en Arabisch nationalisme waren niet meer geloofwaardig als bindmiddel voor de Arabische samenleving. Toen de uitgebluste Nasser in 1970 stierf, schoof zijn opvolger Sadat de islam naar voren.


Hamdy: 'President Sadat heeft het islamisme gebruikt. Hij wilde afrekenen met het linkse erfgoed van Nasser. Hij wilde een nieuwe tijd: vrede met Israël, vriendschap met Amerika. Hij gebruikte de islamisten tegen de socialisten en communisten, de vroegere bondgenoten van Nasser. Hij noemde zichzelf ook de gelovige president.'


'In de jaren tachtig en negenting was het heel moeilijk om je politiek te organiseren. Dat veranderde na 11 september. Het Westen ging zich serieuzer bezighouden met de Arabische wereld. Ook de Arabische leiders zagen dat er een stinkend gezwel was, van ondergrondse radicale netwerken, waaraan iets moest gebeuren De vorming van een politiek middenveld moest het extremisme de wind uit de zeilen nemen. Er kwam meer openheid, in de kranten verschenen stukken over corruptie, verkapte werkloosheid, ambtenaren die niets uitvoerden. Bekende acteurs hebben Mubarak nog verdedigd toen de protesten begonnen. We hebben toch vrijheid, zeiden ze, we hebben prachtige films en soaps gemaakt over machtsmisbruik, corruptie, misdaden door politie en zakenmensen? Toen de mensen heel boos werden, zijn ze alsnog de straat op gegaan, om te laten zien dat ze een waren met het volk.


'Al Jazeera bracht een nieuw geluid. De Arabische staatsmedia moesten daardoor opener worden. Ook internet speelt natuurlijk een rol. Veel meer dan vroeger zien jongeren de politieke rechten en de welvaart van het Westen.


'Het probleem was dat Mubarak mensen uitnodigde om over hun grieven te praten, maar geen concrete oplossingen bood.'


'Dat zegt mijn moeder ook altijd, Waarom zeggen die mensen dat ze geen brood kunnen kopen als ze wel een dure mobiele telefoon hebben? Mubarak heeft de economie flink hervormd. Maar de groei is in het voordeel van de rijken. Arme Egyptenaren zien een nieuwe elite met hun four wheel drives door de stad rijden, terwijl ze zelf niet eens een minimumloon hebben.'


'Het is ook een generatieconflict. De Egyptische samenleving is een patriarchale samenleving, waar ouderen de macht hebben. Als jij vijf jaar ouder bent dan ik, is het voor mij onbeleefd om jou te kritiseren. Een Arabisch spreekwoord zegt: een dag ouder is een jaar wijzer.


'Maar het grootste deel van de bevolking is jong. Die jongeren worden traditioneel opgevoed, maar de wereld is enorm veranderd. Ze hebben Facebook, ze hebben vrienden in Noorwegen of Australië. Dat levert spanningen op.


'Er zijn aspecten van de Arabische cultuur die zich moeilijk laten inpassen in een democratie. Een moderne democratie en bureaucratie zijn gebaseerd op onpersoonlijke regels die voor iedereen gelden. Dat bestaat in Egypte helemaal niet. Alles is afhankelijk van relaties. Omdat de centrale overheid zo slecht functioneert, kunnen lagere ambtenaren zich ook een enorme willekeur permitteren. Op het Tahrirplein mag je niet parkeren, behalve als je de politieman vijf pond geeft. Ik voldeed aan alle eisen om een vergunning voor studeren in het buitenland te krijgen, maar ik werd steeds afgewezen, waarschijnlijk omdat ik ik zei dat ik kopt was, toen naar mijn religie werd gevraagd.


'Een democratie moet zich ontwikkelen. Voor Egypte is het een nieuwe weg, na zestig jaar generaals aan de macht. Ik ben soms wel bang dat de jongeren de democratie idealiseren, alsof alle financiële en maatschappelijke problemen zijn opgelost als Mubarak vertrekt.'


'De Moslim Broederschap heeft de weg van confrontatie met de politieke en militaire leiders afgezworen. Onder Nasser zijn de leiders in de gevangenis gekomen. De ideoloog Sayyid Qutb werd in 1966 geëxecuteerd. De leider van de Moslim Broederschap heeft toen gezegd: wij zijn predikers, geen rechters. We mogen het moslim-zijn van onze leiders niet in twijfel trekken.


'Door die gematigde opstelling van de Broederschap ontstond ruimte voor radicale groeperingen als Gama'a al-Islamiya. Die vermoordde president Sadat en pleegde in de jaren negentig aanslagen op kopten en toeristen. Maar ook de leiders van de Gama'a al-Islamiya hebben 15 jaar later spijt betuigd. De aanslagen hebben Egypte schade berokkend, vonden ze naderhand. Ze hebben niets opgeleverd, behalve lijden.'


'Ideologisch zijn ze niet zo sterk, institutioneel en organisatorisch wel. Ze zijn de enige groep met ervaring van massamobilisatie en -communicatie, gebruikmakend van een vertrouwd religieus idioom.


'Maar tijdens de demonstraties hebben leidende kaderfiguren van de Moslim Broederschap geprobeerd de revolutie te kapen. Toen hebben jongeren gezegd: dat soort taal willen wij hier niet horen, dit is een revolutie voor alle Egyptenaren, religie laat je maar thuis. Dat stemt hoopvol: de mensen op straat zijn geen aanhangers van de Moslim Broederschap.'


'Daar maak ik me natuurlijk ook wel zorgen over. Maar ik geloof wel dat Egypte instituties heeft die dat kunnen tegengaan, zoals het leger. Ik kan me niet voorstellen dat de Moslim Broeders het leger overnemen.'


'De Moslim Broeders zouden ook een einde moeten maken aan de vrijheden die Mubarak heeft toegestaan, op het gebied van de media en de vrijheid van meningsuiting. Ik kan me niet voorstellen dat de bevolking daarmee akkoord gaat. In Iran gebeurde dat wel, maar dat land lag ook onder vuur, eerst van Irak, toen van het Westen.'


'Ja, dat is toch democratie? Als je ze het recht ontzegt om mee te doen, maak je het voor Arabieren erg makkelijk om de dubbele moraal van het Westen te bekritiseren. Het Westen is voor democratie, tenzij zijn tegenstanders winnen.


'We hebben moeite met Iran, maar het is veel democratischer dan Egypte. Met de revolutie van 1979 is de oude sociale orde ontploft. Ik ben geen voorstander van het Iraanse bewind, maar ik zie het ook als een leerproces. Bovendien is de politieke islam in grote delen van de Arabische wereld impopulair geworden, onder andere door het voorbeeld van Iran. Onder president Mubarak heeft zich de afgelopen tien jaar een kritisch seculier discours kunnen ontplooien.'


'Eergevoel zal een rol spelen. Veel mensen zeggen ook dat hij verkeerd geïnformeerd is en dat de gebeurtenissen hem hebben overvallen. Hij ziet zichzelf nog altijd als de pater familias, de oorlogsheld die vrede en stabiliteit bracht, de man die het land de afgelopen jaren economisch heeft hervormd.'


'Waarom heeft Mubarak niet de wijsheid gehad om de macht te delen? Hij had Defensie en Binnenlandse Zaken zelf kunnen houden en de Moslim Broederschap een kans kunnen geven op Gezondheidszorg of Landbouw. Of hij had ElBaradei premier kunnen maken, een man met een grote internationale status en bestuurlijke ervaring.'


'Hij is een intellectueel, een technocraat. Ik geloof niet dat hij populair is onder gewone Egyptenaren. Bovendien is hij in de staatsmedia voortdurend verdacht gemaakt. Leidt hij niet al dertig jaar een luxe leventje in Wenen? Wat weet hij van Egypte? Hij heeft een westerse agenda, wordt dan gezegd. Het dieptepunt was wel dat een foto van zijn dochter werd gepubliceerd, in bikini bij een zwembad waar alcohol geschonken werd. Is El Baradei nog wel een moslim?, zo werd gesuggereerd.'


Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden