Democratie lastig voor landen vol stammen

Is de slag om Libië een gevecht tussen een wrede dictator en de democratische oppositie of is het eigenlijk een stammenstrijd?


Dat is de vraag waarom het draait in Libië. Er zijn immers twee soorten landen in het Midden-Oosten: echte landen met een lange geschiedenis en een sterke nationale identiteit, zoals Egypte, Tunesië en Marokko, en landen die je 'stammen met vlaggen' zou kunnen noemen. Dat zijn kunstmatige staten waarvan de grenzen zijn getrokken door de koloniale machten. Binnen die grenzen zitten allerlei stammen en sekten gevangen die nooit de aspiratie hadden om met elkaar samen te leven en die ook nooit zijn opgegaan in één familie van burgers.


Tot die laatste landen behoren Libië, Irak, Jordanië, Saoedi-Arabië, Syrië, Bahrein, Jemen, Koeweit, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten. De stammen in deze meer kunstmatige staten zijn lang bijeengehouden door de ijzeren vuist van de koloniale mogendheden, vorsten of militaire dictators. Ze kennen geen echte burgers in de moderne zin van het begrip. Democratische machtswisselingen zijn hier onmogelijk omdat iedere stam volgens het principe 'heers of sterf' leeft: je eigen stam is aan de macht of anders ben je dood.


Het is geen toeval dat de democratische opstanden in het Midden-Oosten begonnen in Iran, Egypte en Tunesië, drie echte landen met een moderne, goeddeels homogene bevolking, waar de mensen voldoende onderling vertrouwen hebben om als een gezin in opstand te komen: 'Met z'n allen tegen vader'. Maar nu die revoluties zijn overgeslagen naar meer tribale of sectarische maatschappijen, wordt het moeilijk te onderscheiden waar het streven naar democratie ophoudt en de wens dat 'mijn stam de macht overneemt van jouw stam' begint.


In Bahrein regeert een soennitische minderheid (30 procent) over een sjiitische meerderheid. Er zijn veel Bahreini's die naar een echte democratie verlangen, maar er zijn er meer die het leven zien als een 'erop of eronder'-strijd. Zo is de heersende al-Khalifa-familie niet van plan de toekomst van de soennieten op het spel te zetten door de sjiieten tot de macht toe te laten. Vandaar dat hier al heel snel geweld werd gebruikt: het was erop of eronder.


Irak heeft ook laten zien hoe moeilijk het is een democratie te maken van landen vol stammen en sekten, zodra de man met de ijzeren vuist is verdreven.


Onder de hoede van de VS hebben de stammen en sekten hun eigen grondwet opgesteld om te bepalen hoe ze zonder de ijzeren vuist kunnen samenleven. Dat is een belangrijk experiment in de Arabische geschiedenis, omdat het laat zien dat zelfs stammen met vlaggen misschien de overgang van sectarisme naar democratie kunnen maken. Maar voorlopig is het een wensdroom.


Is Irak wat het is doordat Saddam was wie hij was, of was Saddam zoals hij was, omdat Irak was wat het is: een tribale maatschappij?


Alle andere Arabische landen waar nu een opstand aan de gang is -- Jemen, Syrië, Bahrein en Libië -- zouden wel eens in een burgeroorlog à la Irak terecht kunnen komen. Sommige landen zullen misschien geluk hebben, doordat het leger hen naar een democratie leidt, maar ik zou er maar niet op rekenen.


Met andere woorden: Libië is nog maar het begin van een hele reeks morele en strategische dilemma's waarvoor we komen te staan, terwijl de opstanden zich voltrekken bij de stammen met vlaggen.


We moeten heel voorzichtig zijn met ingrijpen in landen die net als Irak uiteen kunnen vallen, zeker als we niet weten wie de oppositiegroepen werkelijk zijn: democratische bewegingen geleid door stammen of stammen die slechts gebruik maken van de taal van de democratie?


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden