Democratie is er niet om juist te beslissen, maar om zélf te beslissen

Waar dient democratie voor?

Baudet: betere besluiten... Beeld ANP

Onruststoker Thierry Baudet en islamcriticus Paul Cliteur willen een referendum naar Zwitsers model invoeren. Als het aan hen ligt, gaan we straks om de paar maanden naar de stembus. Net als de Zwitsers ja of nee zeggen tegen minaretten, basisinkomen of immigratie. Het mag over van alles gaan en de uitslag is bindend. Ze schreven hun onderzoeksrapport Echte democratie in opdracht van de PVV van Geert Wilders. Dat zal niet bijdragen aan de serieuze beoordeling. Ten onrechte, want het stuk is de moeite waard.

Het belangrijkste argument voor referenda staat recht overeind. Zelfbeschikking. De kernvraag is waar democratie eigenlijk voor dient. Is dat voor het nemen van de juiste besluiten, of voor het zélf nemen van besluiten. De kwestie gaat terug op Plato. Timmeren laat je aan een vakman over, schreef de filosoof. Maar als het om besturen gaat, mag iedereen zich er tegenaan bemoeien. Het argument werd een eeuw geleden gebruikt tegen het algemeen kiesrecht, nu tegen het referendum. Waarom moeten bestuurders luisteren naar nee-stemmers die Oekraïne niet eens kunnen aanwijzen op de kaart? Het idee dat het gaat om de juiste besluiten, heette vroeger 'de ware vrijheid'. Dus niet de liberale vrijheid om, zoals Isaiah Berlin zei, 'op je eigen wijze naar de verdommenis te gaan', maar de vrijheid om het goede te doen.

De vraag is uiteraard wie bepaalt wat het goede is. Volgens Baudet en Cliteur zou het voor de hand liggen dat emancipatie en betere scholing leiden tot meer zelfbeschikking. In werkelijkheid neemt de zeggenschap áf, omdat het land steeds verder ingesnoerd raakt in internationale verbanden, verdragsverplichtingen en onveranderbare besluiten.

Ik denk dat Baudet en Cliteur gelijk hebben, en dat het onbehagen hierover zowel het nee tegen het EU-verdrag met Oekraïne als de brede weerzin tegen het handelsverdrag TTIP verklaart; mensen willen niet steeds verder verstrikt raken in een web waarop ze zelf geen invloed hebben.

Natuurlijk is de ontevredenheid lang en breed bij de over ons gestelden doorgedrongen. J.W. Oerlemans schreef al in 1990 over eenpartijstaat Nederland. Nog altijd is het zo dat men voor de verkiezingen zegt dat het roer om moet, en na de verkiezingen schoorvoetend toegeeft dat de ruimte helaas minuscuul is. Stapels rapporten zijn gewijd aan de vraag hoe het anders kan. Decentralisatie, participatie, doe-democratie, loten, een nieuwe grondwet, het kan niet op. Veel zoden aan de dijk heeft het niet gezet. Meer inspraak blijkt mooi tot het pijn doet. Dan is ons bestuur aanzienlijk minder enthousiast over burgers die erop los participeren.

Wilders: hier die kroonjuwelen... Beeld Arie Kievit

Wie tegen diversiteit is, staat met zijn rug naar de toekomst, hoorde ik EU-commissaris Timmermans vorige week zeggen tijdens een Leidse speech. Ik ben bang dat hij gelijk heeft, maar noteer tegelijk dat er aan zo'n cruciale kwestie nooit een kiezer te pas gekomen is. Over de verdeling van vluchtelingen werd door ongekozen burgemeesters beslist tijdens besloten 'regiotafels'. Daarna mochten gemeenteraden 'ja' zeggen. Geen wonder dat burgers hier en daar gevaarlijk boos werden. Als puntje bij paaltje komt, is het in Nederland nog altijd daddy knows best.

Baudet en Cliteur denken dat besluiten beter worden van referenda. Tegenstanders wijzen op Californië, waar veel referenda zijn gehouden. Links wilde steeds meer uitgeven, rechts wilde consequent minder belasting. Het kiezersvolk wilde allebei, met als gevolg een bankroet. Dat erkennen de auteurs, die zich eruit redden met de opmerking dat het in een representatieve democratie niet veel beter is. Dat is een even slap als juist argument. Heel Europa zucht onder de schulden omdat politici geen nee kunnen zeggen. Ook in Nederland worden de burgers, nu er verkiezingen aankomen, van links tot rechts gepaaid met de kostbare belofte het eigen risico in de zorg af te schaffen.

De kwaliteit van besluiten per referendum zit niet zozeer in de uitkomst alswel in het feit dat men zich gehoord weet. Een referendumbesluit maakt de burger medeplichtig aan de publieke zaak. Het helpt het nationale 'wij'-gevoel, schrijven Baudet en Cliteur. Kijk maar naar Zwitserland. Het Zwitserlevengevoel voor referenda dateert van 1891. Het ontstond na grote verdeeldheid en zelfs een mini-burgeroorlogje met een handvol doden. Daarna wilde men af van teveel staatsmacht en centralisatie. Nu schijnt 90 procent van de Zwitsers tevreden te zijn over hun staatsinrichting. De betrokkenheid is groot.

Daar kun je uiteraard over schamperen. Nederland is het tegendeel van een naar binnengekeerd bergstaatje met een minimum aan internationale verplichtingen. Zoiets kán hier helemaal niet, zal het weerwoord zijn. Bedenk wat beters, zou ik zeggen. Zo is Hans van Mierlo immers in 1966 ook begonnen. Hij vertegenwoordigde een aanstormende middenklasse die aan de poorten van de macht rammelde. Vandaag is het een benarde middenklasse die oproerig wordt.

In zijn beroemde filmpje sprak Van Mierlo over 'ons plan voor een nieuw kiesstelsel'. 'Over de verwarring en de ondoorzichtigheid; over de tanende invloed van de kiezers, over de verouderde politieke spelregels; over altijd hetzelfde gezeur en hetzelfde geharrewar in regering en Tweede Kamer; we wilden er zo graag wat aan doen maar we wisten niet hoe.'

In het jaar dat D66 zijn halve eeuwfeest viert zijn die woorden nog helemaal fris. Ik weet alleen niet wat geestiger is: dat Geert Wilders zich de kroonjuwelen heeft toegeëigend; of dat de partij van de zelfbeschikking nu van staatswege over uw organen wil beschikken.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Van Mierlo: hetzelfde gezeur... Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.