Democratie is als heilsleer onbetaalbaar

Voor de theorie van president Bush dat democratie kan worden opgelegd en tot vrede en welvaart leidt, bestaat onvoldoende bewijs....

Zou George Bush en met hem Jaap de Hoop Scheffer echt denken dat je met het zwaard een schurkenstaat kunt ombouwen tot een democratie die vrede en welvaart brengt? Dat een kwaad middel toch het goede kan brengen, is een aantrekkelijke gedachte. Als deze methode in Irak en elders zou werken, waarom haar niet ook binnenslands toepassen en de eigen burgers tot vrede en welvaart dwingen?

Is die beleidstheorie van Bush over 'geweld, democratie en vrede' zo bijzonder? In Europa moet zij velen bekend voorkomen. Vervang 'democratie' door bijvoorbeeld 'christendom' en 'beschaving' en je kijkt terug op Europese kruistochten in Azië, Zuid-Amerika en Afrika, alle met schone bedoelingen. Heeft die vergelijkbare theorie daar toen gewerkt? Dan is zij inmiddels volledig uitgewerkt, gelet op de huidige hoge scores van allerlei narigheid daar (geweld, armoede en corruptie). In Europa is zij inmiddels ook afgewaardeerd als enigermate een dekmantel voor actieve interesses in gebiedsuitbreiding, handelsroutes, goud- en zilvermijnen en andere zelfzucht.

Inmiddels is die theorie weggewaaid naar de VS. Een vreedzame voorloper daar was het beleid van 'development democracy' in de jaren zeventig: met alleen kennis, geld en vrijwilligers democratieën opbouwen in rimboe en steppe. Het geweldsmiddel is nu daarvoor gemonteerd. Enige twijfel is er wel, want in de VS is nu de discussie populair over 'de rechtvaardige oorlog' ('Just War'), als vergoelijking van de allesomvattende 'Counterterror War'. Deze wereldlijke variant van de Heilige Oorlog zit vol vroomheid. Onder leiding van het Pentagon kan de wereld worden bevrijd van anarchie, genocide, misdaad en dwingelandij. Buiten de VS ziet men vooral de zelfzucht, zoals olie, Israël en hegemonie.

Gek genoeg wordt de vraag naar de geldigheid van de beleidstheorie van Bush weinig gesteld. In politiek en media overheerst de normatieve discussie of die theorie wenselijk is. Maar zijn er wel aanwijzingen dat men met geweld een democratie kan vestigen en dat deze vrede en welvaart brengt? Veel hangt af van de definitie van democratie. Alleen in abstracte termen is er globale consensus dat een democratie wordt gekenmerkt door deelname van vrije en gelijke burgers aan hun regering, die aan hen verantwoording verschuldigd is. Maar de concrete uitwerking van elk woord is overal en steeds omstreden. Een mooi voorbeeld is de Europese Conventie.

In het empirisch onderzoek werkt men daarom gewoonlijk met een lange lijst van indicatoren van democratie. De perfecte democratie bestaat nergens. Uit de gegevens blijkt dat het tweede deel van de beleidstheorie van Bush wel enigermate klopt: op democratie hoog scorende landen zijn vaker vreedzaam en welvarend dan laag scorende. Maar er zijn ook flink wat uitzonderingen. Relatief democratische landen zijn herhaaldelijk agressief (zoals de VS), armoedig (Filipijnen) of beide (Israël). En omgekeerd zijn min of meer verlichte dictaturen soms vreedzaam (Mongolië) of schatrijk (Saudi-Arabië). Vrede en welvaart worden simpelweg door meer bepaald dan door democratische praktijken.

Voor het eerste deel van Bush' theorie bestaan volstrekt geen voldoende ondersteunende gegevens. Democratisering van een land heeft plaats onder invloed van vele en vaak trage factoren, waartoe geweld van buitenaf zelden behoort. Juist de Amerikanen zouden dit kunnen weten, met hun herinneringen aan bijvoorbeeld Vietnam, Haïti, Somalië of Afghanistan. De interessante gevallen zijn wel Duitsland en Japan na WO-II. Maar Duitsland had al een democratische ervaring (Weimar Republiek) en Japan scoort nog steeds matig op democratie. Geweld van buitenaf kan trouwens ook een garnizoenstaat voortbrengen en dus een afname van democratie, zoals in West-Afrika nu. De theorie van 'Just War' is geloof, geen wetenschap.

Wie toch democratie wil verspreiden, kan beter gebruik maken van de Europese methode van economische vervlechting en gemeenschappelijke besluitvorming. Spectaculair voorpaginanieuws biedt zij niet, wel vele kleine berichten over moeizame voortgang. De methode heeft langzaamaan de prille democratieën van Italië, Griekenland, Spanje en Portugal versterkt. Zij toont gestage resultaten in Centraal-Europa en Turkije. Handelsakkoorden met Derde Wereldlanden brengen daar vaak meer welvaart onder de middenklasse, die vervolgens meer vreedzaamheid en democratie verlangt; het tweede deel van de theorie bevat dus tevens een omgekeerd verband. Ook in de VN werkt de Europese methode van meer gemeenschappelijke besluitvorming enigermate. De VN moge nog heel gebrekkig functioneren, maar zij faciliteert democratie en vrede meer dan eenzijdige geweldsinterventie doet. De Europese methode is qua resultaten effectiever en qua kosten efficiënter.

De Hoop Scheffer kan dus beter niet achter Bush aandraven. In een democratie moet ook hij zich verantwoorden. Voor korte tijd kunnen vele burgers achter het Nieuwe Geloof aanlopen, maar daarna worden zij ontnuchterd door de bedroevende resultaten en de hoge kosten. Met spijt, de emotie van de dommen, herontdekken zij dan de Europese methode en dat democratiekunde tevens een wetenschap is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden