Democratie in Oost-Ghouta ook na 'staakt-het-vuren' ver te zoeken: hier geldt de sharia

Maandagmorgen, anderhalve dag nadat de VN-veiligheidsraad instemde met een staakt-het-vuren in Syrië, zetten rebellen in Oost-Ghouta een filmpje op Twitter. De camera toont strijders die juichend door een boomgaard rennen: 'Allah is groot.' Beelden van lijken in loopgraven. De 'monsters van Assad' zijn dood: deze 'vooropgezette val' is geslaagd. Het gevechtsbestand waaraan ook rebellen zich volgens de VN-resolutie moeten houden? Daarover zwijgen deze strijders.

Een Syrische oppositiestrijder in Oost-Ghouta. Beeld afp

Wie zijn de rebellen in Oost-Ghouta, een stedelijke rafelrand met honderdduizenden inwoners ten oosten van Damascus? De rebellen in het filmpje horen bij Jaish al Islam ('Leger van de Islam'). Iedereen - van Syrische staatsmedia tot westerse onderzoekers - is het erover eens: Het Leger van de Islam is de grootste en belangrijkste rebellengroep in Oost-Ghouta, met in geheel Syrië 17 tot 30 duizend strijders. Saoedi-Arabië wordt genoemd als hun geldschieter.

Het Leger van de Islam heeft twee gezichten: geharde extremisten op de grond in Oost-Ghouta, maar aimabel gezelschap bij internationale vredesbesprekingen in Genève en Astana.

'Terroristen'

Hoewel de Syrische regering spreekt van 'terroristen', is het Leger van de Islam internationaal niet aangemerkt als terreurorganisatie. De strijders zien Islamitische Staat (IS) als 'vijand nummer 1 van de Syrische revolutie' en verjoeg IS in 2014 uit de Oost-Ghouta. Met Al Qaida, die op kleine schaal actief is in het gebied, zijn de verhoudingen moeizaam.

Toch lijkt het Leger van de Islam in sommige opzichten op Al Qaida. Hun vlag is het jihadistische zwartdoek, de organisatiestructuur afgekeken van jihadistische groeperingen in Irak, hun ideaal is de moslimoverheersing uit vroegere tijden. Democratie in Oost-Ghouta is ver te zoeken: hier geldt de sharia, het traditionele islamitische recht. Een zedenpolitie ziet erop toe dat vrouwen zich bedekkend kleden.

Sektarisch

Het Leger van de Islam is uitgesproken sektarisch: alleen soennitische moslims zijn goede moslims. De toenmalige leider van het Leger van de Islam, Zahran Alloush - later gedood bij een luchtaanval - doet in 2015 een omstreden videoboodschap de deur uit. Hij bepleit om Syrië te zuiveren van 'onreine' sjieten en alawieten. Later zegt hij deze uitlatingen te betreuren. Vanwege dit soort video's is het 'heel moeilijk om een harde lijn te trekken' tussen zijn ideologie 'en die van Al Qaida-groeperingen', schreef de Amerikaanse onderzoeker Joshua Landis in 2013.

In november 2015 komt het Leger van de Islam internationaal in opspraak als een video verschijnt waarin burgers, mannen en vrouwen, in kooien worden rondgereden door Oost-Ghouta, als 'menselijk schild' tegen luchtaanvallen van het Assad-regime. De gevangenen zijn vermoedelijk families van regeringssoldaten, gegijzeld in aanpalende wijken van Damascus.

Checkpoint

Hoewel de rebellen zich binnen Syrië manifesteren als jihadisten, tonen ze zich in buitenlandse contacten van hun salonfähige kant. De diplomaat van het Leger van de Islam, Mohammed Alloush, vliegt in pak met en met keurig getrimd baardje de wereld over, naar internationale vredesbesprekingen in Geneve. Als hoofd van een groep Syrische oppositiegroepen overlegt hij met VN-toponderhandelaar Staffan de Mistura, al vindt hij vredesbesprekingen 'zonde van de tijd.'

Later, als Rusland de bovenhand krijgt in de onderhandelingen, schuift Alloush aan bij bijeenkomsten in Astana, Kazachstan, waar hij de Syrische regering omschrijft als een 'terroristische eenheid.'

In Oost-Ghouta vecht het Leger van de Islam ondertussen niet alleen tegen de aanhangers van Assad, maar vooral ook tegen de andere rebellengroepen in de enclave. Vooral met Faylaq al Rahman, een eenheid van het Vrije Syrische Leger die ook cellen herbergt van een plaatselijke Al Qaeda-afsplitsing. De twee rebellenspelers vechten om de grond in de enclave, waar veel geld te verdienen valt bij het ene checkpoint waardoor voedsel en levensmiddelen naar binnen komen.

Veiligheidsredenen

Kunnen inwoners de Oost-Ghouta, door de secretaris-generaal van de VN omschreven als 'de hel op aarde,' verlaten? Nee. En dat ligt niet alleen aan het regime van Assad. Het Leger van de Islam, blijkt uit meerdere bronnen, doet er zelf alles aan om de mensen niet te laten ontsnappen.

Mensenrechtenorganisatie Amnesty meldt in 2016 dat bewoners wordt gedreigd met arrestatie als ze de rebellen zelfs maar vragen om te mogen vertrekken. Vrouwen en kinderen krijgen sowieso nooit toestemming voor de reis naar Damascus, stelt Reach, een onderzoeksbureau dat aan de VN is gelieerd, eind vorig jaar. Ze mogen niet weg 'om veiligheidsredenen'. Militairen van Assad bij het checkpoint zouden vrouwen lastigvallen. Alleen mannen boven de 40 mogen soms vertrekken.

Twee Syrische oppositiestrijders communiceren naar elkaar in de enclave Arbin in Oost-Ghouta. Beeld afp

Zelf ontkent het Leger van de Islam dat bewoners worden gegijzeld in de Oost-Ghouta. Maar de VN-veiligheidsraad ontving in de aanloop naar de stemming over het staakt-het-vuren een brief die andere taal spreekt. 'We wijzen elk initiatief af waarin inwoners hun huizen verlaten en elders worden ondergebracht.'

Hoe lang blijft het Leger van de Islam de Oost-Ghouta nog controleren? Een poging van Rusland om de rebellen te laten vertrekken naar Idlib, een opstandelingenenclave in het noorden van Syrie, is afgeketst. De rebellen verkiezen een 'gedoemd gevecht om de Oost-Ghouta te verdedigen', stelt voormalig Amerikaans Syrië-ambassadeur Robert Ford in een interview met het Carnegie Middle East Center. 'Overgave zou in elk geval de levens van sommige burgers redden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden