DEMOCRATIE aan de keukentafel

Loven en bieden heeft in het moderne gezin de plaats ingenomen van krachtige centrale sturing door pa en ma. Voor sommige ouders is het onderhandelen eng en moeilijk....

Vader, moeder en de kinderen lossen het samen op. Dat is het beeld van het nieuwe Nederlandse gezin, zoals het Instituut voor Toegepaste Sociologie (its) in Nijmegen dit heeft aangetroffen. Vader en moeder zijn nog wel 'eindverantwoordelijken' van de gezinsregie, maar hun autoriteit spreekt niet meer vanzelf. Als bijna-gelijken hebben zij niet zomaar gezag. In het moderne praatgezin moeten ouders respect verdienen van hun kinderen, die hen volgen alsof zij kritische leden van een ondernemingsraad zijn.

Al in 1979 sprak de Amsterdamse socioloog Bram de Swaan over de verschuiving van de 'bevelshuishouding' naar de 'onderhandelingshuishouding', waar mensen in onderling overleg en met wederzijdse toestemming de omgang regelen. Sindsdien wordt de term onderhandelingshuishouding door Jan en alleman gebruikt.

Dat een kwart eeuw later inderdaad over (bijna) alles wordt onderhandeld in het gezin, blijkt uit het its-onderzoek dat de Volkskrant liet uitvoeren. Of het gaat om het kijken naar Fox Kids of Goede Tijden Slechte Tijden, om spelletjes op de computer of internetten voor school; de 'kleine potjes' van vroeger hebben geen grote oren meer, maar een grote mond.

Heel grote verschillen tussen gezinnen door sociale klasse of levensovertuiging zijn er niet meer. De meeste kinderen zeggen je en jij tegen hun ouders en kunnen met hen allerlei zaken bespreken. In gezinnen met gescheiden ouders bijvoorbeeld blijkt het vaak mogelijk over de omgangsregeling in redelijkheid te overleggen, terwijl in gelovige gezinnen het kerkbezoek minstens zo goed bespreekbaar is.

its-onderzoeker Frederik Smit ontdekte wel fasen in de mate van onderhandelen; het ontwikkelt zich gaandeweg. De eerste jaren, als de kinderen klein zijn, hebben ouders het nog gewoon voor het zeggen en moeten kinderen vooral gehoorzamen. Vanaf een jaar of acht doet het echte poldermodel zijn intrede. Smit: 'Dan is er sprake van een intensieve communicatie, waarin wordt onderhandeld over tal van regels en bij conflicten wordt gezocht naar oplossingen die voor iedereen aanvaardbaar zijn'.

Ouders zien graag dat hun kinderen een eigen identiteit ontwikkelen en zelfstandig handelende personen worden. Vanaf een jaar of zestien breekt het Grote Experimenteren aan en verwachten ouders van hun kinderen een grote mate van zelfsturing en zelfcontrole. Op hun beurt vinden de kinderen het best als papa en mama over seks, drugs en rock 'n' roll willen meepraten, daar niet van, maar regelen ze dat deel van hun leven zelf wel.

Al in 20 procent van alle gezinnen wordt democratisch beslist wat er gegeten wordt. Maar een royale meerderheid van ouders houdt dapper stand en beweert heel moedig zelf te bepalen wat er 's avonds op tafel komt. Vermoedelijk prijkt er toch vaker visstick op het menu dan bloedworst. Want moeders weten ook wel dat de ene pot makkelijker schaft dan de andere.

Is het erg, dat moderne gezin waar loven en bieden de plaats heeft ingenomen van krachtige centrale sturing? Er zullen zeker mensen zijn die weemoedig omzien naar het verloren gezinsparadijs, toen vader en moeder nog wisten wat het beste was voor de kinderen. Toch lijkt het hoogtepunt in de pedagogische crisis inmiddels voorbij. Waar enkele jaren geleden nog werd geklaagd over ouderlijke onzekerheid, lijkt het model van het onderhandelingsgezin inmiddels hard op weg een zeker prestige te verwerven.

Volgens de Utrechtse pedagoog Micha de Winter is het onderhandelingsgezin 'volwassen' geworden. De Winter: 'Het gezinsbeeld ziet er goed uit, het is steviger geworden. Ouders beseffen dat zij de regels moeten stellen voor basale zaken als eten en naar bed gaan. Dat durven ze ook weer, ze zijn niet meer zo onzeker. Ouders merken ook dat overleg een goede manier is om problemen op te lossen. Al is onderhandelen soms eng en moeilijk en moet je het als ouder zelf ook leren. Het valt echt niet mee om tegen je zoon te zeggen: je had gelijk, jong.'

Dick Lorré, marktonderzoeker bij het Belgische bureau Tico & Kico, ziet het onderhandelingshuishouden wereldwijd oprukken. 'Het tempo verschilt natuurlijk en niet iedereen verkeert in dezelfde situatie, maar de richting is onmiskenbaar dezelfde. De piramidale structuur, van de baas die opdrachten geeft aan zijn ondergeschikten, is aan het verdwijnen. Binnen het gezin bewegen ouders en kinderen naar een gelijkwaardiger relatie.'

Ooit wist vader het meest van iedereen en kocht hij de nieuwe auto en een tv. Nu zijn het de kinderen die uitleggen hoe je op internet komt, wat de beste provider is en welke Nokia-telefoon aangeschaft dient te worden. Kwam voorheen moeder met een handvol vakantiefolders aandragen, nu downloaden de kinderen leuke vakantieadressen van het net.

Lorré: 'We hebben de periode achter de rug waarin ouders in de war waren over hun verloren gezag. Ze zien het niet meer louter als verlies. Steeds meer ouders aanvaarden de nieuwe realiteit en zijn heel enthousiast over het plezier dat ze aan hun gezin als team kunnen beleven. Je hoort vaak dat ze het leuk vinden wat ze allemaal van hun kinderen kunnen leren.'

Dat ouders niet massaal in rouw zijn gedompeld, blijkt ook uit de onderzoeksresultaten van het its. Opvallend is dat vaders en vooral moeders dik tevreden zijn over hun eigen kwaliteiten als opvoeders. De relatie met hun kind beschouwen ze over het algemeen als zeer positief. Overleggen bevalt kennelijk.

Wel betreuren ze het dat zij hun kroost niet altijd de veiligheid en geborgenheid kunnen bieden die ze wensen. Maar tv en pc zijn nu eenmaal de besloten gezinssfeer binnengedenderd en ouders beseffen dat zij niet langer gids en poortwachter voor de boze buitenwereld kunnen zijn. Zij geven hun puber dus liever een mobiel mee en geld voor een taxi, dan dat zij hem krampachtig vasthouden op zijn kamer.

Het gezin blijkt dus een uiterst flexibele organisatie te zijn, die zich snel heeft aangepast aan de sociale veranderingen van buiten. Waar verboden niet meer werken, zoeken ouders massaal hun heil in emotionele binding met hun kinderen. Het onderhandelen, praten, rekening houden met elkaar, het intensieve communiceren biedt nu de emotionele bescherming tegen de gevaren van buiten. Wie zorg en steun biedt, hoopt van zijn kinderen loyaliteit terug te krijgen.

Vertrouwen is vooral nodig in situaties waarvoor nog geen normen of regels bestaan. Veel ouders hadden bijvoorbeeld aanvankelijk nauwelijks benul van internet. Pas toen de torenhoge telefoonrekeningen binnenkwamen, schrokken ouders wakker. Inmiddels zijn ze over hun grootste naïviteit heen, en kiezen zij volgens Qrius-onderzoeker Paul Sikkema 'massaal' voor abonnementen waarbij tegen een vast maandelijks bedrag onbeperkt mag worden geïnternet.

De Utrechtse pedagoog De Winter: 'Het is niet zo moeilijk om tegen je kinderen te zeggen dat ze geen bier mogen drinken. Inge wik kel der wordt het als je zoon vanaf een jaar of zestien wel mag drinken. Want hoeveel mag hij dan drinken, en wat doe je als hij met enorme kegel thuiskomt? Alleen door goed te overleggen kun je samen tot een gedragsnorm komen.' Het onderhandelingshuishouden is niet alleen een overlevingsmodel voor een harmonieus gezinsleven. Het is ook een model voor een maatschappelijke loopbaan. Jongeren moeten voorbereid zijn op een leven van onderhandelen, ook als werknemer en partner.

'Wie zijn emoties niet kan beheersen, niet weet wat hij voelt en wil, evenmin weet wat de verlangens en behoeften van de ander zijn, hoeft niet op een succesvolle carrière te rekenen', zegt vu-hoogleraar organisatiecultuur Wim Mastenbroek. 'Wie alleen reageert op dwang en bevel, kan het in deze maatschappij wel vergeten.'

Omgekeerd is het moeilijk voorstelbaar dat een jongere die thuis heeft geleerd om over zakgeld en vakantiebestemming rustig aan tafel te onderhandelen, zich later door een baas zal laten koeioneren. Wie thuis met het poldermodel is grootgebracht, zal een andere opstelling van zijn baas of partner niet begrijpen.

De Utrechtse hoogleraar ontwikkelingspsychologie Willem Koops pleitte eerder voor een wekelijkse gezinsvergadering: kinderen moeten bewust leren onderhandelen. Er zijn nog niet veel ouders gecharmeerd van zo'n vergadering. Slechts 9 procent van de ouders van basisschoolkinderen en 12 procent van de ouders met kinderen in het voortgezet onderwijs zegt bewust te overleggen opdat kinderen leren verantwoordelijkheid te dragen. Het nieuwe gezin komt er wel uit. Het its-onderzoek maakt duidelijk dat overleg en onderhandeling in de Nederlandse gezinnen gemeengoed zijn geworden. Het motief is voor een deel welbegrepen eigenbelang, maar ouders en kinderen vinden het ook gewoon prettig om redelijk dicht bij elkaar te blijven. Voor de protestgeneratie van toen is het misschien moeilijk voorstelbaar, maar jongeren van nu vinden het prettig als hun ouders meegaan naar een open dag van de universiteit. Ze willen graag hun 'eigen ding doen', maar op de weg ernaartoe kunnen ze een beetje steun best gebruiken. Net als hun geld, hun zorg en betrokkenheid. Die emotionele haven, zoals het gezin ooit is genoemd, bevalt goed. Alles wijst er op dat jongeren later ook zelf zo'n knus gezinsteam willen opbouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden