Demasqué van het deeltijdwerk

Werken in deeltijd leek lange tijd het ei van Columbus. Vrouwen zouden meer tijd buiten het huishouden krijgen, mannen konden meer voor de kinderen zorgen....

'ACH, CARRIÈRE', zei de ene studente na de andere, 'misschien ga ik wel gewoon voor de kinderen zorgen.' De docent van de Universiteit van Amsterdam die voorzichtig naar hun toekomstplannen had geïnformeerd, was geschokt. Waar was de ambitie? Waar de gretigheid om je plaats op te eisen in de samenleving? Niets van dat al.

'Je denkt toch niet dat wij ons net zo over de kop laten jagen als jullie?' Cultuurpessimisten als Dorien Pessers en Rita Kohnstamm klagen graag dat vrouwen niet kunnen kiezen, dat ze alles willen en dat ze de overheid de schuld geven als het niet lukt. De studentes bedienen hen op hun wenken en kiezen onverkort voor de kinderen.

De toekomstverwachtingen van de studentes passen in een trend. Het percentage jonge vrouwen dat huisvrouw wil worden is, zo blijkt uit het scholierenonderzoek van het Nederlands Instituut voor Budgetvoorlichting, de laatste 8 jaar gestegen van 12 naar 26 procent. Tegelijkertijd is het besef gegroeid dat voor sommige ambities kinderen een ballast zijn. Uit onderzoek van onderzoeksbureau Trendbox blijkt dat 40 procent van de Nederlanders meent dat vrouwen die echt carrière willen maken beter geen kinderen kunnen krijgen. Vrouwen denken hier niet anders over dan mannen. Het aantal vrouwen dat bewust geen kinderen neemt is gestegen van 8 naar 12 procent.

Deze cijfers zijn opmerkelijk omdat het combineren van zorg met een (kleine) deeltijdbaan voor vrouwen de norm leek te worden. Van de Nederlandse werkende vrouwen heeft 67 procent een deeltijdbaan. Nederland is wereldwijd koploper op dit gebied. Deeltijdwerk beloofde een rijk gevuld leven waarin alles wat de moeite waard is een plaats heeft.

Combineren in plaats van kiezen dus. Een leuke baan, maar toch nog genoeg tijd voor kinderen, vrienden, sport, reizen en cultuur. Het is de moderne variant van Marx' ideaal van 's ochtends jagen, 's middags vissen en 's avonds filosoferen. Bovendien bevordert deeltijdwerk een eerlijke taakverdeling tussen mannen en vrouwen. Het stelt mannen in staat een goede band met hun kinderen op te bouwen en vrouwen om te gaan werken zonder hun kinderen in de steek te laten. Deeltijdwerk geeft meer rust, meer geluk en veel minder stress. En als de kinderen groter zijn, kun je weer meer gaan werken.

Met dat ene venijnige zinnetje wordt de droom doorgeprikt. 'Je denkt toch niet dat wij ons net zo over de kop laten jagen als jullie?' Het combineren van zorg en arbeid heeft zeker zijn aantrekkelijke kanten, maar ontspannen kun je het inderdaad niet noemen. Uit tijdsonderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) blijkt zelfs dat moeders van kinderen onder de 12 met een driedaagse baan het drukker hebben dan welke andere bevolkingsgroep ook. Deeltijdwerkers hebben maar één uur meer vrije tijd dan voltijdwerkers. De rest van hun tijd gaat naar de afwas en het strijkgoed. Maar gaan ze langer werken, dan nemen mannen nauwelijks meer van de taken thuis over.

Deeltijdwerk is weliswaar enorm toegenomen, maar de emancipatie van de deeltijdwerker is mislukt, zowel thuis als op het werk. Voor huisvrouwen zou een deeltijdbaan de gouden weg zijn naar financiële onafhankelijkheid. Toch verdient nog altijd 80 procent van de moeders minder dan het minimumloon. Leuk voor een extra vakantie, maar niet genoeg om zelfstandig van te kunnen leven. Mannen laten het op hun beurt nog altijd massaal afweten. Er zijn mannen die zorg en arbeid combineren, maar de meerderheid doet dat niet. Als ze kinderen krijgen gaan ze volgens het SCP gemiddeld juist drie uur meer werken.

De groei van het aantal deeltijdwerkers is het gevolg van een wonderlijke coalitie van vrouwen en werkgevers. Aanvankelijk waren de werkgevers niet zo enthousiast en klaagden ze over ingewikkelde roosters. Maar al snel zagen ze de voordelen. Extra werknemers inzetten tijdens piekuren bijvoorbeeld, zonder de verplichting ze de rest van de dag ook nog nuttig bezig te houden. De grootste groei van de werkgelegenheid van de afgelopen tien jaar zat in de spectaculaire toename van de deeltijdbanen.

Deeltijdwerkers in lage functies hebben echter weinig autonomie en beroerde perspectieven. Het FNV-vrouwensecretariaat wil dat in de WAO-cijfers onderscheid gemaakt wordt naar grootte van de baan. Nu weten we niet zeker of deeltijdwerkers meer in de WAO komen. We weten alleen dat veel vrouwen in de WAO komen vanuit sectoren waar veel in deeltijd wordt gewerkt, zoals de zorg, het onderwijs en de schoonmaakbranche. En juist omdat in sommige beroepen vrijwel iedereen in deeltijd werkt, kan de druk worden opgevoerd. Een directrice van een thuiszorgorganisatie verbood werknemers een volledige baan, omdat niemand dat volgens haar vol zou houden.

Als deeltijdwerkers in de WAO komen krijgen ze ook niet de behandeling van voltijdwerkers. Het blijkt niet gezien te worden als een volwaardige baan. Bedrijfs- en verzekeringsartsen doen minder moeite voor deeltijdwerkers, zo bleek recentelijk uit een onderzoek in opdracht van de Vrouwenalliantie, een samenwerking van diverse vrouwenorganisaties in Utrecht. De artsen vinden terugkeer naar de arbeidsmarkt voor (doorgaans mannelijke) voltijdwerkers vanzelfsprekend, voor (doorgaans vrouwelijke) deeltijdwerkers niet.

Voor hoger opgeleiden gaat het werken in deeltijd eveneens ten koste van de ambities. Ze bestaan, deeltijdwerkers die de top bereiken, maar het zijn uitzonderingen op de regel. Als ouders zorg en arbeid volledig delen, halen ze doorgaans geen van beiden de top. Gedeelde smart is hier geen halve smart maar dubbele. Het anderhalf-verdienersmodel, waarbij de man een (bijna) fulltime baan heeft en de vrouw een baantje, is vanuit sekse-perspectief onrechtvaardig, maar voor het gezin eigenlijk rationeel.

De ironie is dat deeltijdwerkers het afzien van carrière vaak verdedigen als een keuze voor een rustiger bestaan. Ze willen tijd vrij maken voor de kinderen. Maar ze krijgen het helemaal niet rustiger. Thuis niet, maar evenmin op het werk. Henriëtte Maassen van den Brink en Wim Groot signaleerden in Reflex (10 maart) dat mensen in leidinggevende functies meer ontspanningsmomenten hebben. Deeltijdwerkers, die vaak geen promotie maken, missen die rust. Bovendien houden mensen die minder gaan werken, vaak dezelfde taken.

De laatste pijler van de deeltijdidylle is dat deeltijdwerkers na een intensieve zogperiode weer voltijdwerkers worden. Jean Paul Vosse van de Organisatie voor Strategisch Arbeidsmarktonderzoek in Tilburg ontkent dat. Het OSA volgt al jarenlang de loopbanen van drieduizend werknemers. Als kinderen groter zijn en minder zorg nodig hebben, gaan vrouwen wel iets meer werken, maar zelden meer voltijds. En waarom zouden ze ook? Organisaties zitten immers niet te wachten op mensen die pas na hun 45ste werk willen maken van hun carrière. Op die leeftijd moet je binnen zijn.

Al deze bezwaren zijn niet nieuw. Toch prijzen velen, staatssecretaris Annelies Verstand van Emancipatiezaken voorop, bij gebrek aan alternatief het combinatiescenario onverminderd aan. Want wie wil terug naar het kostwinnersmodel, waarbij de man werkt en de vrouw alle zorg op zich neemt? Maar ook het uitbestedingsscenario, waarbij beide partners carrière maken is in Nederland niet populair. Goede naschoolse opvang ontbreekt bijvoorbeeld en het aantal kinderen dat vijf dagen per week naar de crèche gaat is miniem. Als ouders dat toch doen, kunnen de vrouwen rekenen op afkeurende blikken. In de VPRO-documentaire 'Alles' portretteerde Marije Meerman jonge werkende moeders. Een vrouw had met haar oppas afgesproken ze haar kinderen ongewassen, onaangekleed en zonder ontbijt bij haar mocht bezorgen. Bij de première was de verontwaardiging van het publiek hoorbaar over zo'n gebrek aan moederliefde .

Het keurslijf van het kostwinnerschap is ingeruild voor een nieuw keurslijf, dat van de deeltijdwerker met kostwinner (die ook wel in deeltijd zou willen, maar helaas...). De prijs van het combineren van zorg en arbeid wordt consequent onderschat. Dat het toch populair blijft, komt niet omdat vrouwen niet willen kiezen, zoals de cultuurpessimisten menen, maar omdat er weinig te kiezen valt.

Dat verandert pas als de beelden aan diggelen gaan van de voltijdwerker als ideale carrièrejager en de moeder met deeltijdbaan als ideale zorger. Waarom mogen die hardwerkende uitbesteders hun kroost niet onderbrengen bij professionals? Waarom niet bij familieleden? In Spanje en Italië staat achter elke carrièrevrouw een zorgzame oma. Ook onder Nederlandse migranten en lagere inkomens komt dat veel voor. Natuurlijk woont familie niet altijd in de buurt, maar ook vrienden kunnen meedoen. Waarom creëren werkers niet hun eigen extended family? Beleid en wetten kunnen dat ondersteunen door het zorg- of ouderschapsverlof uit te breiden naar vrienden, buren, opa's en tantes.

Ook de ingesleten beelden van 'de carrière' moeten op de helling. Wat is er mis met een 50-jarige management trainee? Pas als leeftijd op de arbeidsmarkt echt geen rol meer speelt, wordt het aantrekkelijker om na een periode van deeltijd werk weer voltijds aan de slag te gaan. Het is een onderbelicht aspect van de wet aanpassing arbeidsduur. De wet geeft werknemers namelijk niet alleen recht op korter, maar ook op langer werken.

In vroegere pleidooien voor bijvoorbeeld de 25-urige werkweek, werd er vanuit gegaan dat iedereen minder zou gaan werken. Dan kon ook iedereen op dezelfde manier zorg en arbeid combineren. Zo'n eenheidsrecept is niet meer houdbaar. De motie van wantrouwen van de studentes tegen het combinatiescenario is een teken aan de wand. Het is zinniger om de verschillen juist groter te maken. Mensen moeten zich niet door dominante normen in het anderhalfmodel laten dringen. Uitbesteders doen er daarom goed aan te lachen om het getut over 'dumpen' in de crèche, in plaats van zich een schuldgevoel te laten aanpraten. En oudedags-junioren moeten niet mokken maar discriminerende werkgevers terstond een proces aandoen!

Hoe groter de verschillen tussen de muts en de carrièrejager, tussen huisvrouwen-nieuwe-stijl en werkende ouders met een vriendennetwerk, hoe meer er te kiezen valt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden