Dekema State begint aan nieuw leven

'Héél bijzonder', noemt kunsthistoricus Terwen de gipsen beelden die onder de vloer van Dekema State werden gevonden. Het middeleeuws landgoed in het Friese Jelsum onderging een ingrijpende restauratie en is weer open voor publiek....

Kunsthistoricus en restaurator Pier Terwen uit Leiden weet niet hoe vaak hij het moet zeggen: de zestiende-eeuwse beelden die in Dekema State in het Friese Jelsum zijn gevonden, zijn 'heel erg bijzonder'. Hij heeft de grafmonumenten in de Oude Kerk in Delft onder handen gehad, het monument op de Dam in Amsterdam, Erasmus in Rotterdam, en desondanks: 'Héél bijzonder, dit.'

Dekema State is een middeleeuws landgoed vlak bij Leeuwarden, dat de afgelopen vijf jaar is gerestaureerd, opnieuw is ingericht en onlangs is opengesteld voor publiek. De beelden kwamen aan het licht tijdens de restauratie: onder de eetkamer werden ze aangetroffen als steun voor de vloer. Uit onderzoek van Terwen bleek dat ze, voor zover bekend, de oudste toepassing van gips in Nederland zijn.

Wat daar speciaal aan is? 'Het is net als met de boekdrukkunst. Die werd uitgevonden in Duitsland, maar van de eerste boeken die in Nederland zijn gedrukt, zeggen we ook: fantastisch dat we ze hebben. En het is helemaal bijzonder dat ze in zo'n afgelegen gebied opduiken.'

De vondst bestaat uit vier mythologische figuren, waarvan twee oorspronkelijk 'ongetwijfeld' deel uitmaakten van de schoorsteen in de grote zaal, en twee aan weerszijden van de hoofdingang stonden. Terwen komt tot die conclusie na vergelijking met het stadhuis in Bolsward, waar iets jongere, maar soortgelijke figuren op soortgelijke plaatsen staan.

In de gegoten beelden van Dekema State trof Terwen Nederlandse bakstenen aan die als vulmateriaal zijn gebruikt. Preciezer gezegd: op grond van kleur en afmeting bepaalde hij dat het Amsterdamse bakstenen zijn uit de tweede helft van de zestiende eeuw. Zo kwam hij tot een datering van de beelden.

Voor die tijd waren klassieke figuren in Nederland wel bekend, maar werden ze gehakt uit natuursteen. Frankrijk, Antwerpen, Engeland en Noord-Duitsland werkten onder invloed van Italië al wel met gips. Naar nu blijkt kwam de techniek daarna naar Amsterdam.

De toenmalige bewoners van Dekema State, in Jelsum of all places, moeten daarvan weet hebben gehad en beelden van dit hypermoderne materiaal in Amsterdam hebben besteld. Dat ze werden opgevuld met bakstenen, geeft aan dat gips nog kostbaar was.

'Het zegt ook,' aldus Terwen, 'dat dit vooruitstrevende mensen zijn geweest met een duidelijke kijk naar hun omgeving. Ze moeten intensieve contacten hebben gehad met Amsterdam en Noord-Duitsland. Echte wereldburgers, anders bedenk je zoiets niet.'

Friesland lag in die jaren veel centraler dan we nu denken, vervolgt Terwen. 'Er waren allemaal handelsroutes met Noord-Duitsland en Engeland, en dit soort huizen waren belangrijke ontmoetingsplaatsen, waar soms ook recht werd gesproken. Daarom wilden de bewoners indrukwekkende ruimtes inrichten.'

Met indrukwekkende, nieuwerwetse beelden. Toen ze later kennelijk niet meer als zodanig werden gezien, werden ze gedegradeerd tot vloersteun. Ook elders in de kelder werden delen als bouwmateriaal gebruikt: 'Het zal Friese zuinigheid zijn geweest.'

De beelden liggen nu op de zolder van een geheel vernieuwde Dekema State, waar ze worden afgebikt en daarna uitgestald voor het publiek. Er zat een dikke laag witkalk op: 'Als een dolle moeten ze zijn bestreken, misschien wel ieder jaar. Het waren kaassoufflés geworden.'

Zo was de hele state onherkenbaar veranderd, vóór de restauratie. Toen de laatste bewoners, de familie Van Wageningen, het huis in 1996 verlieten, was het 'geweldig in verval', aldus mr. W. J. Adema, secretaris van de Stichting Dekema State: 'Het was bijna een ruïne geworden.'

De Van Wageningens zochten contact met de Stichting Old Burger Weeshuis in Leeuwarden. Of zij Dekema State van de ondergang kon redden? Het Old Burger Weeshuis, opgericht in 1534, herbergt sinds een jaar of twintig geen wezen meer, maar de stichting ging door als subsidieverstrekker aan kinderen en culturele doelen in Leeuwarden en omgeving.

Voor 'enige tonnen' nam de Stichting Old Burger Weeshuis de state over, richtte een aparte Stichting Dekema State op en restaureerde het landgoed voor 'vele miljoenen', waarvan een deel werd betaald door rijk en gemeente.

Wat het Old Burger Weeshuis zag in die bijna-ruïne? Adema: 'Er zijn in Friesland tweehonderd van deze states geweest en daarvan zijn er maar een stuk of vier over. Ondanks het feit dat Dekema State in verval was, gaf ze een redelijk compleet beeld.'

Om dat beeld tot leven te laten komen voor publiek, werd kunsthistoricus Freerk Veldman ingeschakeld. Hij was dertig jaar conservator en directeur geweest van de Menkemaborg bij het Groningse Uithuizen, waarvan de laatste twintig jaar tevens conservator van de Borg Verhildersum bij Leens.

Deze borgen had hij zo ingericht dat het leek of de bewoners even weg waren voor een ommetje. De eettafel was gedekt, in de keuken lag de groente klaar om gesneden te worden, er stonden bloemen in de vertrekken.

'Stijlkamers zijn véél te statisch', zegt Veldman, terwijl hij de laatste hand legt aan Dekema State. 'Niemand heeft ooit in een stijlkamer gewoond. Een familie heeft oude portretten van opa en een kast van overgrootoma, dat mix je, en pas dan krijg je een sfeervol huis.'

Toen hij Dekema State onder handen nam, volgde hij diezelfde tactiek: hij stelde zich voor dat deze Friese state, niet specifiek Dekema State, nog wordt bewoond en dat het 1930 is. 'Je moet een tijdslimiet hebben, dan blijft het interessant.' De bewoners hebben spullen in huis van alle eeuwen daarvoor.

Hij kon gebruik maken van de portrettencollectie die bij Dekema State hoort. De state is altijd vererfd: sinds de vijftiende eeuw woonden er achtereenvolgens de families Camstra, Dekema, Unia, Doys, Houth en Van Wageningen. Van bijna al deze families zijn leden op schilderijen vastgelegd, die nu in de hal, de grote zaal en de eetkamer hangen.

Verder stonden er nog een paar oude meubels van de laatste bewoners, mocht Veldman alles van zijn gading uit de depots van het Fries Museum in Leeuwarden halen en struinde hij veilingen, antiquairs en antiekbeurzen af. Van de Borg Verhildersum kreeg hij een 'zeldzame' verzameling boeken, waaronder de Neederlandsche Histoorien uit 1642 van Hooft.

Zo is Dekema State begonnen aan een nieuw leven, met kunststoffen, maar echt lijkende boterhammen op bordjes in de keuken, en een opgezette waterbok aan de muur in de bibliotheek. De state glanst en glimt weer. Ook de tuin, die Veldman aantrof als een 'romantische wildernis', is aangeharkt en opnieuw beplant. Op het gras staat de godin Proserpina met een vochtige sluier, die ziet dat het goed is. Ze is net terug uit de Hades.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden