Deftige verzoener in eeuwig tweedjasje

Activisme is niet aan hem besteed. Jonkheer Jan Jaap de Graeff (63), scheidend directeur van de vereniging Natuurmonumenten en kamerheer van koningin Beatrix is een echte polderaar en bovendien een heer van stand.

De eigen natuur verdraagt zich niet zo met de toon waarop het debat over natuur de laatste jaren wordt gevoerd. Jonkheer Jan Jaap de Graeff, telg uit een geslacht dat burgemeesters, een minister en veel gereputeerde juristen voortbracht, is een en al beschaving. Hij beschikt over de gave van het woord en is ernstig bedreven in het bij elkaar brengen van botsende partijen.


Als er over het 'ganzenprobleem' wordt gesproken in een gremium met ogenschijnlijk botsende belangen (boeren, natuurclubs, jagers) dan valt hem als vanzelf de rol van niet officieel aangestelde voorzitter toe. Hij begrijpt ieders gevoeligheden. Zijn eigen Natuurmonumenten ziet ook wel in dat afschot van ganzen onvermijdelijk is.


De kwalificatie 'vleesgeworden poldermodel' kleeft hem aan en die beschouwt hij geenszins als een belediging. Past hem als het onafscheidelijke tweedjasje. Inderdaad, hij moet het bekennen, hij is een polderaar. Hij was het zelfs bijna letterlijk zou je kunnen zeggen. Voordat hij in 2003 directeur van de vereniging Natuurmonumenten werd, was hij dijkgraaf van het hoogheemraadschap Schieland.


En nu is de keurige Jan Jaap de Graeff, vrij naar hoe het er de laatste tijd bij het discours over het natuurbeleid aan toeging, getransformeerd tot het uithangbord van de vermeende 'groene maffia'. Hij is per slot van rekening iemand die met zijn 'linkse hobby' de vooruitgang frustreert. Hij representeert de dwarsligger die zich alleen maar bekommert om plantjes en diertjes, tot ergernis van ondernemende boeren en bouwers.


Hij is van de 'elitenatuur', om Henk Bleker aan te halen.


Natuurbescherming had altijd een sympathieke klank, maar wie zich daar qualitate qua mee bezighoudt, hoort nu wel eens wat anders. En ondervindt de gevolgen. Nooit is er zo ingehakt op het natuurbeleid als onder het kabinet-Rutte-1.


In de negen jaar dat hij aan het roer staat van Natuurmonumenten heeft Jan Jaap de Graeff te maken gekregen met onverwacht forse tegenwind. Natuur? Daar waren we in het begin van deze eeuw vanzelfsprekend allemaal voorstander van. Hoe meer hoe beter. Het is hier al zo vol. Ruim baan voor plant en dier! Maar de stemming is omgeslagen.


Nog een paar maanden en Jan Jaap de Graeff legt zijn functie neer bij de grootste, particuliere terreinbeheerder van Nederland. Natuurmonumenten (van 1905) maakt vermoedelijk komende maand bekend wie de opvolger wordt. Die krijgt in ieder geval de beschikking over een passende werkomgeving. Op het landgoed Schaep en Burgh in het Gooise 's-Graveland, het hoofdkantoor van Natuurmonumenten, kun je tijdens een wandelingetje met een beetje mazzel reeën zien.


Er schuilt geen causaal verband achter het aanstaande vertrek en de omstandigheid dat natuurorganisaties, en dus ook de zijne, in zwaar weer verkeren. Hij is 63 en er moet maar eens een nieuw gezicht komen. De 'klimaatverandering' in de waardering voor natuurorganisaties heeft geleid tot fors ledenverlies. Natuurmonumenten heeft nu meer baat bij een directeur met verstand van marketingtechnieken, vindt hij.


De presentatie, deze week, van een grootse, landelijke campagne om meer jongeren bij natuurbeleving te betrekken, luidt een nieuwe periode in.


Clubtrouw is niet meer vanzelfsprekend. De vereniging Natuurmonumenten - met ooit bijna een miljoen donateurs, rijp en groen en van links naar rechts - merkt dat ook. Zelf is De Graeff van de generatie die een club niet zo snel de rug toekeert. 'Hij is een heer van stand en een echte VVD'er. Dat uitgerekend onder een VVD-premier natuurorganisaties zo onder vuur liggen, moet hem extra pijn doen', vermoedt Jaap Dirkmaat van de (juist vanwege dat zwaar weer heropgerichte) vereniging Das & Boom.


'Komisch' vindt Dirkmaat het dat De Graeff vorig jaar tot kamerheer van Hare Majesteit is benoemd, een voor alles ceremoniële functie. Juist op het moment dat hij steeds meer lawaai gaat maken over de afbraak van natuurbeleid, palmt het 'establishment' hem in, denkt Dirkmaat te weten.


Doet hem aan zijn eigen onderscheiding denken: ooit ontving Dirkmaat uit handen van de naamgever de Prins Bernhard Cultuurfondsprijs voor natuurbehoud. Maar mooi dat Das & Boom, de schrik van bouwers en overheden, uit de zelf verkozen dood opstond. En als vanouds volop aan het procederen is geslagen tegen eenieder die de natuur bedreigt.


In de wereld van de natuurbeschermers is Jan Jaap de Graeff zo ongeveer de tegenpool. Activisme is niet aan hem besteed. Bij zijn aantreden in 2003 bij Natuurmonumenten geeft hij al aan dat hij vooral op zoek gaat naar 'synthese tussen meerdere belangen'. Het verbeteren van de relatie tussen natuurorganisaties en boeren en particuliere grondeigenaren ziet hij als zijn belangrijkste taak. Hij is een verzoener.


Met passie voor landschap en natuur- en cultuurwaarden. Vooral landgoederen - zoals het prachtige landgoed Twickel nabij het Twentse Delden - weten hem te raken. Het is in een vergelijkbare omgeving, kasteel De Haar in Haarzuilens, dat voorganger Frans Evers afscheid neemt als directeur bij Natuurmonumenten en hij, gegrepen door de fraaie omgeving, bedenkt dat dit een mooie baan voor hem kan zijn.


Maanden later, tijdens een ziekbed dat hem verhindert een marathon te lopen, waagt hij er een telefoontje aan. Herman Wijffels, toen voorzitter van Natuurmonumenten, heeft de opvolger te pakken.


Zijn inborst past bij Natuurmonumenten, beklemtonen intimi. Dat is tenslotte een club met leden van alle politieke gezindten en een belangrijke maatschappelijke partner van de overheid. Geen klassieke belangenclub vol messenslijpers. 'Je moet het wel heel bont maken, wil je Jan Jaap laaiend krijgen', meent Ed Nijpels, voorzitter van het Bosschap. 'Dat moet ik Henk Bleker nageven en van harte gefeliciteerd daarmee: het is gelukt!'


Het is vooral de mantra van Bleker dat natuurbeschermers geen oog hebben voor economische belangen en voornamelijk bezig zijn met kamhagedissen en rietbosjes, die zijn woede wekt. Blekers lofzang op 'boerennatuur' gaat gepaard met een snoeihard bezuinigingsbeleid. Het aaneenschakelen van natuurgebieden is nergens voor nodig. Aan de gebruikelijke consultatierondes met natuurorganisaties doet Bleker niet, al beweert hij publiekelijk wél voortdurend overleg te hebben met clubs als die van De Graeff.


'Bleker vertegenwoordigt ongeveer alles wat Jan Jaap verafschuwt', weet een bestuurder van een collega-natuurorganisatie. 'Dol op machtsspelletjes. Een man van trucjes. Hij heeft Jan Jaap tot op het bot getergd door steeds maar te zeggen dat hij zo fijn overleg heeft met de sector en dat Natuurmonumenten het op hoofdlijnen grotendeels eens is met zijn opvattingen. Volstrekt onbetrouwbaar, die man.'


De Graeff is zelf geen politiek dier en de inspanningen voor de VVD beperken zich tot het lidmaatschap van de partijcommissie landbouw. Dat de natuurorganisaties de laatste jaren zo onder druk staan schrijft hij toe aan een reeks van factoren. Na jaren van overleg is de daadwerkelijke aanleg van natuurgebieden ter hand genomen. Dat ging niet overal zonder pijn.


Slepende kwesties als het onder water zetten van de Hedwigepolder en de sterfte onder herten in de Oostvaardersplassen hebben het imago geen goed gedaan. Het oproepen van een idyllisch beeld van het boerenland (zoals Bleker voortdurend doet) draagt bij aan het gevoel dat natuurclubs vooral hinderpalen zijn.


Nu de natuursector het zwaar heeft, dringt een deel van de leden van Natuurmonumenten aan op feller weerwerk, maar daar is De Graeff niet van. Nu nog kijkt hij met enige schroom terug op de periode dat hij van de weeromstuit zelf een soort actievoerder was. Vijf, zes jaar geleden kwam de aantasting van natuur zó dichtbij, letterlijk, dat hij het voor de verandering eens niet hield bij het schrijven van ingezonden stukken of mondeling weerwerk bij een Kamercommissie.


De dreigende aanleg van een tunnel nabij het Naardermeer - het natuurgebied waar de wortels liggen van de vereniging Natuurmonumenten - bracht hem ertoe radiospotjes tegen het kabinet in te spreken. Bij retrospectie schrikt hij er nog steeds van dat hij dát heeft gedaan. Niet zonder resultaat: om de doorstroom van Almere richting Amsterdam en Schiphol te verbeteren, worden nu her en der wegen verbreed.


'In die discussie vond ik hem écht te ver gaan', blikt VVD-senator Sybe Schaap, net als De Graeff oud-dijkgraaf, terug. 'De zaken werden zo voorgesteld alsof er recht onder het Naardermeer een tunnel zou komen. Schei uit, kilometers er vandaan. Het had iets demagogisch. Juist hij, die zo van zuiver argumenteren houdt.'


Zeker weten dat hij zich blijft mengen in het natuurdebat, zeggen intimi. Daarbij is er straks meer tijd om échte natuur te ondergaan. Hij wandelt graag in de bergen. Het zijn van kamerheer - die begeleidt de koningin bij zekere gebeurtenissen of treedt namens haar op - blijft hij er bij doen. Laatst mocht hij namens de koningin de gelukwensen overbrengen aan een paar dat 70 jaar getrouwd was. Leuk! Dan is de Ecologische Hoofdstructuur even heel ver weg.


CV JHR IR JAN JAAP DE GRAEFF

1949 Geboren in Den Haag


1975 Afgestudeerd aan Landbouwhogeschool Wageningen, studierichting waterzuivering


1977 Stafmedewerker hoofddirectie Rijkswaterstaat


1989 Directeur bureau milieu en ruimtelijke ordening VNO-NCW


1995 Dijkgraaf hoogheemraadschap Schieland


2000 Voorzitter van Unie van Waterschappen


2003 Directeur vereniging Natuurmonumenten


2011 Kamerheer van koningin Beatrix


Jan Jaap de Graeff is getrouwd, heeft drie kinderen en woont in Leiden.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden