Defensie wil nieuwe onderzeeboten. Verstandig?

Moet Nederland miljarden uitgeven aan onderzeeboten? Vandaag buigt de Tweede Kamer zich over de kwestie. Vier belangrijke vragen rond dit debat.

Een onderzeeër van het Walrus-type, de Bruinvis.Beeld MAARTJE ROOS / defensie

Gaat Defensie niet te snel in haar enthousiasme voor onderzeeboten?

Onder de speelse titel Meer Bang for the Buck bracht een groep topambtenaren en experts vorig jaar april een advies uit over hoe Defensie in de toekomst het verstandigst haar miljarden aan nieuwe wapens kan uitgeven. In de komende 15 jaar gaat dat om maar liefst 30 miljard euro. Zo'n 2,5 miljard daarvan is voor onderzeeërs in de defensiebegroting opgenomen voor de periode na 2023. De vier huidige Walrus-boten zullen hoe dan ook rond 2025 uit de vaart worden genomen.

Belangrijk advies van de experts: minister Hennis moet 'transparanter' worden over de behoeftes van de NAVO. Als onderdeel van het bondgenootschap hoort Nederland allereerst te kijken naar de 'dreigingsanalyse' van de NAVO, dan naar welke 'capaciteiten' er nodig zijn om die gevaren het hoofd te bieden en dan naar de tekortkomingen op dat vlak. Pas daarna komt de keuze voor concrete wapensystemen.

Maar minister Hennis zette vorig jaar direct al die laatste stap door in haar Visie op de toekomst van de onderzeedienst op vervanging van de Walrus-boten aan te sturen, twee maanden na het advies van de experts. Transparant over de NAVO-behoeften werd ze daarbij niet.

Kunnen technologische ontwikkelingen niet tot andere behoeften leiden?

De volgende generatie onderzeeërs moet tot 2050 in de vaart blijven. Dat is ver weg en roept de vraag op hoe het zit met de technologische ontwikkelingen in die decennia. Gaan bijvoorbeeld onbemande onderzeeërs niet het speelveld onder water veranderen en moet daar niet op worden geanticipeerd? In de lucht voeren drones nu missies uit die tot voor kort aan gevechtsvliegtuigen waren voorbehouden.

In haar 'Visie' wijdt Hennis er slechts een enkele zin aan: het is volgens haar 'onwaarschijnlijk' dat 'onbemande systemen' in de komende decennia in staat zijn te doen wat bemande onderzeeërs vermogen. De vraag is of dat niet te kort door de bocht is. De ontwikkelingen gaan hard: Boeing showde vorige week zijn onbemande Echo Voyager, een ruim vijftien meter lange onderwaterdrone die maandenlang van huis kan zonder begeleidend schip.

De markt voor 'onbemande maritieme voertuigen' groeit sterk; dit jaar bedraagt zij zo'n 725 miljoen euro. Wereldwijd is dat nog bar weinig, maar de verwachtingen van defensiebedrijven zijn hoog gespannen. Veel krijgsmachten moeten ook in de komende jaren op hun centen letten. Dus zijn onbemande vaartuigen interessant, want aanzienlijk goedkoper.

Lobbywerk

Formeel valt het besluit pas in 2018, maar het lobbywerk voor de bouw van onderzeeboten is al begonnen, zo ondervinden defensiespecialisten in de Tweede Kamer. De bedrijven die azen op de miljardenorder (het Nederlandse Damen Shipyards, het Duitse ThyssenKrupp en het Franse DCNS) zoeken nu al contact. Druk heeft VVD-defensieman Ronald Vuijk het: 'Ik heb ze allemaal gesproken en maak vervolgens mijn eigen afweging', zegt hij. Daarmee is hij heel wat mededeelzamer dan PvdA en CDA. Vuijk: 'Het mooist is wanneer de boot zelfstandig in Nederland kan worden gebouwd.' Bij de VVD zit Damen op rozen.

Dient er zich wel een geschikte internationale partner aan om de kosten mee te delen?

Als tot de bouw van nieuwe onderzeeërs wordt besloten, zoals Hennis wil, is een essentiële vraag: met wie dan? Om de kosten te dragen is een internationale partner noodzakelijk, zo vindt zij. Duitsland valt af, want voor dat land is vervanging voorlopig niet aan de orde. Noorwegen loopt wel synchroon met Nederland. Maar er is een 'aanzienlijk verschil in strategische cultuur' tussen beide landen, zegt de Noor Björn-Olav Knudsen, die vandaag als expert van de denktank IFF in de Tweede Kamer spreekt.

De Noren hebben veel kleinere boten die vooral bedoeld zijn om de eigen fjorden te beschermen tegen Rusland, zo legt hij uit, terwijl Nederland wereldwijd rondvaart met veel grotere boten: van 2.800 ton onder water, tegenover de Noorse Ulla-klasse van 1.100 ton. 'Nu is mijn land wel van plan grotere boten te bestellen, maar die worden volgens ons ministerie van Defensie niet zwaarder dan 2.200 ton, dus nog altijd flink kleiner dan wat Nederland wil.'

Hij gelooft dat Noorwegen en Nederland wel kunnen samenwerken op het vlak van 'subsystemen', zoals wapensystemen voor de boten. 'Maar ideaal is natuurlijk één ontwerp met identieke eisen aan de boten. Maar dat zit er vrees ik niet in.'

Wordt er wel genoeg 'advocaat van de duivel' gespeeld?

Onderdeel van het Amerikaanse ministerie van Defensie is Cape, een 'onafhankelijk' adviesorgaan voor de Amerikaanse minister van Defensie. Met zijn team legt Cape-baas Jamie Morin alle voorstellen voor aankopen van de marine, luchtmacht en landmacht op de snijtafel. Door schade en schande wijs geworden, weet het Pentagon dat dit soort tegendraads denken nodig is voordat miljardenaankopen groen licht mogen krijgen.

Ook voor Nederland kan het nuttig zijn dit soort tegenkracht te organiseren. Als dat niet op het ministerie van Defensie lukt, dan kan het ook daarbuiten: waarom niet een paar doorgewinterde Cape-analisten gevraagd om de onderzeebootplannen eens onder de loep te nemen? Tot zo'n vriendendienst is onze grootste NAVO-bondgenoot vast bereid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden