Debatten kijk je zo

Daniël Schut is debattrainer. Hij won zelf twee keer de Oxford Intervarsity, de Olympische Spelen van het debatteren. Hoe kijkt de prof ernaar? In onze reeks kijkcursussen: 15 kijkplezierverhogende feiten over (politieke) discussieprogramma's.

1 Knappe mensen worden vaak geloofd. Ja, ook door u.

Schut: 'Knap in de zin van: er goed uitzien. Mannen met een forse, hoekige kaaklijn. Met een regelmatig gezicht. Ook mensen met een lage stem krijgen vaker het gelijk aan hun zijde dan mensen met een hoge stem. Margaret Thatcher had zo'n hoge stem. Aanvankelijk verliep haar politieke carrière helemaal niet zo voorspoedig. Tot ze op spraakles ging bij acteur Sir Laurence Olivier, en hij haar een octaaf lager leerde te praten. Niet lang daarna lag het land aan haar voeten.'


2 Elk debat heeft twee lagen.

De eerste laag is de retorische. 'Het spelletje.' Op de televisie, aldus Schut, reikt vanwege de snelheid van het medium de discussie zelden dieper. 'Toch spelen zich wel interessante mechanismen af. Zoals: wie durft de regie van het gesprek te nemen?'


3 Authenticiteit, een van de toverwoorden.

'Hier hebben we het over de gunfactor. Aan wie gunnen we onze sympathie. Authentieke sprekers doen het in de regel goed. Een debattrainer zal je ook leren positief te kijken. Als je lacht, breed lachen. Wees open, los. Mark Rutte.


'Maar denk eens terug aan de Brinkman-shuffle. Of aan Al Gore, die tijdens zijn campagne losser probeerde over te komen door zijn vrouw op het podium te kussen. Het publiek reageerde alsof ze een scène uit de film Alien zagen. Te bedacht. Te moeilijk. Dodelijk.'


4 Wie verliest, gaat domme dingen doen.

'Spraakmakende televisie, maar niet zelden fataal. Ad Melkert werd boos in de discussie met Pim Fortuyn. Hij ging zitten mokken: exit Ad Melkert. Rick Santorum daarentegen deed het onlangs heel goed. Hij deed namelijk alsof hij won, terwijl hij de handdoek in de ring wierp. En dat moet je spelen. Het is bepalend voor je toekomst.


'Als je emoties je te veel worden, moet je afstand houden. Kan de spreker dat?'


5 De belangrijkste truc tijdens de komende verkiezingsdebatten: niet reageren op vragen.

'Ongetwijfeld hebben de deelnemers bedacht welke boodschap ze kwijt willen. Of heeft iemand anders dat voor ze gedaan. Achter elke politicus die ertoe doet, bevindt zich een team dat uitdenkt wat hij moet zeggen. 'Dat is een goede vraag, maar waar het eigenlijk om gaat is dit.'


'Eén zin moet blijven hangen bij het publiek. Elke politicus is hierin getraind. Iedereen is alleen doende met merkpropositie. Mevrouw X wil zich profileren als bruggenbouwer en dat zullen we weten. Bruggen bouwen is haar merk. Wie wil weten wat het standpunt inzake de wonigmarkt is, zal de verkiezingsprogramma's moeten lezen. Ook al is het gesprek aangekondigd als een discussie over de woningmarkt, mevrouw X bouwt bruggen.'


6 Kan iemand snel in beeldspraak denken?

'Deelnemers aan televisiedebatten zijn gespitst op onmiddellijk, emotioneel succes. Je hoeft het niet met hem eens te zijn om te concluderen dat Geert Wilders hier het best in is. Zijn quotes blijven continu hangen. Op het retorische vlak is hij nauwelijks te verslaan. Kopvoddentaks. Dat klinkt gelijk. Scherp. Kunduzcoalitie. Allitererend en je hebt er meteen het beeld bij van de partijen die de val van het vorige kabinet veroorzaakten.


'Vergelijk dat eens met het intellectuele van Alexander Pechtold, die in een debat de discussie tussen Van Houten en Thorbecke opvoert. Wie weet nog wie Thorbecke was? Laat staan Van Houten.'


De allerbeste, zegt Schut, is trouwens Frank Luntz, consultant van de Republikeinse Partij. 'Obamacare. Deathtax. Uit de koker van Frank Luntz, onovertroffen.'


7 Meneer A had gelijk. Maar nu mevrouw B aan het woord is, geef ik haar gelijk.'

'Dan kunnen er twee dingen aan de hand zijn. Waarschijnlijk herken je je in de pathos, de emotie, zonder dat je je dat realiseert. Je zou beter kunnen luisteren naar wat iemand zegt, en niet hoe hij het zegt. Of je hebt een ander, ingewikkelder, derde standpunt.'


8 Is het verhaal logisch, coherent, consistent?

'Bijna tegen beter weten in zijn we bij de tweede laag aangeland: die van de redenatie. In een ideale wereld zal er evenwicht zijn met de retorische laag. Vloeit het ene standpunt voort uit het andere? Dat is een voor de hand liggende, maar geen verkeerde vraag om je als kijker te stellen.'


9 90 procent van de discussies kun je analyseren met hetzelfde model.

'1. Wat is het probleem (precies)? 2. Is het ernstig? 3. Wie is verantwoordelijk? 4. Hoe kunnen we het oplossen? 5. Is dat uitvoerbaar? 6. Zijn er andere voor- of nadelen nadelen? Ziedaar in het kort het Standaard Geschillen Model, want zo wordt het genoemd. Een goede debater maakt, voor hij met oplossingen op de proppen komt, een duidelijke scheiding tussen probleem en oplossing. Je zult zien dat handige tegenstanders in de regel pijlsnel naar het probleem gaan (om dit te ontkennen), en voorstanders zo snel mogelijk naar de oplossing.'


10 De argumatietechniek kun je beoordelen aan de hand van vier letters.

'De Engelsen zeggen SEXI (State Explain Illustrate), Schut noemt het SPUI - een itempje meer. 1. Standpunt ('Ik vind de doodstraf slecht'). 2. Premisse ('Want de criminaliteit vermindert er niet door'). 3. Uitleg (die duurt het langst: 'Criminelen nemen geen rationele beslissing om tot hun daden te komen'). 4. Illustratie ('In de VS komt in staten met de doodstraf niet minder criminaliteit voor dan in staten zonder de doodstraf').'


11 Verstaat de discussieleider zijn vak?

Vaak niet, vindt Schut. 'Een goede discussieleider structureert het geprek en schept duidelijkheid, maar geeft geen mening. 'De discussieleider is goed, want hij is kritisch.' Soortgelijke gedachten zijn wijdverspreid. Toch het is de functie van een debatleider niet om kritisch te zijn. Van een journalist wel. Dat op de televisie de rol van discussieleider meestal door een journalist vervuld wordt, leidt niet altijd tot succes. Volg Ferry Mingelen eens. Vast een aardige man. Maar is hij een goede debatleider?'


12 Probeert de spreker mij te overtuigen, of spreekt hij tegen zijn eigen achterban?

'In het tweede geval heet het: demagogie.'


13 Zoek de traditionele fout.

'Want altijd komt die: er wordt meer beloofd dan kan worden waargemaakt. In Nederland zit die fout in het systeem ingebakken. Wij moeten na de verkiezingen altijd onderhandelen. De politicus vergeet dat hij een coalitie zal moeten vormen met een partij die een heel andere belofte heeft gedaan.'


14 Een tip voor de beginnende debater?

'Veel mensen redeneren voor zichzelf. Ze denken er niet aan dat overtuigen te maken heeft met empathie. Empathie met de opponent, en empathie met het publiek. De debatingwedstrijden op het hoogste niveau worden gevoerd door Harry Potter-achtige nerds. Toch voelen die haarfijn aan wat er in de ander omgaat.'


15 En een voor de beginnende debatleider?

'Een debat is er voor de toehoorders. Die moeten overtuigd worden. Betrek het publiek erbij en laat de twijfelaars vragen stellen. En, niet onzinnig, vraag voor het debat: 'Wie is er voor de stelling?' en doe dat na het debat nog eens. Heeft er overtuiging plaatsgevonden? Dat wil ik weten als kijker.'


Humor in het debat

Na Marcus Bakker (CPN) is humor het wapen van rechts geweest. 'Ik discrimerend?', vroeg Pim Fortuyn. Het zou op een verkiezingsbijeenkomst in Utrecht zijn geweest. 'Hoe komt u er bij. Ik heb me gister nog door een Marokkaan in mijn kont laten nemen.' En, na een korte stilte: 'Maar ja. De volgende ochtend was wel mooi mijn portemonnee weg.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden