De Balie

Debatcentrum de Balie in Amsterdam: (g)een rechts, wit bastion

Beeld HH / Beeldbewerking

Een Amerikaanse, links-feministische activist heeft na protesten van Nederlandse antiracisten een lezing in De Balie afgezegd en dat schokt directeur Yoeri Albrecht.

Yoeri Albrecht, directeur van het Amsterdamse debatcentrum De Balie, is er nog steeds ziek van dat hij is afgeschilderd als het type dat welwillend extreemrechtse praat zou faciliteren.

‘Dat zoiets over mij beweerd wordt, is echt een heel hard gelag’, zegt hij. ‘Ik ben maar al te goed op de hoogte van de verschrikkingen van extreemrechts, mijn familie heeft daar ook onder geleden.’

Albrecht vierde afgelopen dagen ­vakantie met zijn gezin, ver weg van ­Amsterdam, in een vakantiehuisje met een zwakke Wifi-verbinding. De aantijgingen die hem op sociale media nu al zeker twee jaar achtervolgen, als zou hij een troebele figuur zijn die een platform biedt aan virulente moslimhaat, kon hij even negeren. Tot afgelopen zaterdag 20 april.

Op die dag verschijnt in de Volkskrant een interview met de Egyptisch-Amerikaanse journalist en activist Mona Eltahawy, die naam maakte met haar feministische strijd in het Midden-Oosten en in het Westen. In hetzelfde artikel staat aangekondigd dat Eltahawy, een moslimvrouw, op woensdag 24 april in De Balie een ver van tevoren uitverkochte lezing zal geven. Dat is niet naar de zin van een handvol Nederlandse ­antiracisme-activisten op Twitter die het De Balie, en Yoeri Albrecht in het bijzonder, kwalijk nemen dat twee jaar geleden in het debatcentrum openlijk werd gediscussieerd over het terugdringen van de moslimpopulatie in westerse landen. Eltahawy, die zichzelf duidelijk in het links-activistische kamp schaart, heeft niets te zoeken in De Balie, vinden de ­antiracisten. Weet ze bovendien wel dat een ‘FvD-prominent’ – rechtsfilosoof Paul Cliteur – in De Balie heeft gezegd dat hij geïnteresseerd is in de ‘voorzichtige’ ­deportatie van moslims?

De tweets van de antiracisten missen hun uitwerking niet: Eltahawy zegt dat ze van dit alles niet op de hoogte was en belooft spoedig met een reactie te komen.

Op maandagavond plaatst Eltahawy haar antwoord op Twitter: na advies ingewonnen te hebben bij Nederlandse vrienden, ziet ze af van haar optreden. De schok is groot bij de medewerkers van het debatcentrum, een van de belangrijkste in Nederland, dat zowel een rechts- als een links georiënteerd ­publiek probeert te bedienen. De Balie biedt een podium aan felle islamcritici zoals de Marokkaans-Franse journalist Zineb el Rhazoui en aan activisten als Patrisse Cullors, mede-oprichter van de Amerikaanse burgerrechtenbeweging Black Lives Matter. In dat linkse kader is ook ­Eltahawy uitgenodigd. Maar zij wil niet op hetzelfde podium staan waar ooit de deportatie van moslims uit Nederland zou zijn bepleit door een ‘extreem-rechtse Nederlandse politieke partij’.

Een nieuwe fase in de cultuuroorlog

De verklaring is nog geen paar minuten oud of op sociale media breekt een nieuwe fase in de Nederlandse cultuuroorlog aan. Aan de ene kant staan de aanhangers van het idee dat social justice warriors – een scheldnaam voor ‘verbeten’ linkse activisten – het op de vrijheid van meningsuiting hebben gemunt. Het grote angstbeeld is het Amerikaanse ­fenomeen van ‘deplatforming’, waarbij social justice warriors op universiteiten ervoor ijveren om als rechts beschouwde sprekers het platform te ontnemen. ‘Deplatforming’ manifesteerde zich het afgelopen jaar ook al in Nederland, met pogingen in Amsterdam en in Groningen ­lezingen te dwarsbomen van respectievelijk de controver­siële Canadese psycholoog Jordan Peterson en rechtsfilosoof Paul Cliteur. Ook Eltahawy wordt nu ter rechterzijde beschouwd als een kwalijke social justice warrior, die niet zozeer iemand wil deplatformen, maar een heel platform an sich – De Balie – in de vernieling wil helpen.

Aan de andere kant van het debat staan de mensen die geloven dat er al langere tijd een normalisering van racisme aan de gang is in de politiek, in de media, maar ook in De Balie. Zij zien in Eltahawy iemand die het debatcentrum eindelijk de prijs wil laten betalen voor de geluiden die daar straffeloos mochten klinken.

‘Zorgelijk’, noemt Albrecht Eltahawy’s besluit. ‘Dat ze afzegt maakt eens te meer duidelijk dat men steeds minder bereid is naar elkaar te luisteren. Terwijl een bloeiende samenleving afhankelijk is van de dialoog, van een maatschappelijke sfeer waarin iedereen zich kan uitspreken.’

Albrechts missie met De Balie lijkt niet altijd even makkelijk te verkopen. Hij opereert vanuit de gedachte dat juist het open debat, waar iedereen zich vrij voelt om te zeggen wat zij of hij denkt, de samenleving bij elkaar houdt. De vrijheid van de een is nauw verbonden met de vrijheid van de ander. Sommigen beschouwen hem hierom als de nonchalante opzichter van een ‘marktplaats voor ideeën’ waar alle opvattingen welkom zijn. Albrecht bestrijdt die kwalificatie.

‘Ik geloof zeker niet in een plek waar anything goes. Niet alles hoeft een podium te krijgen. Zeker als het buiten de bandbreedte van de rechtsstatelijkheid valt, zoals fascisme. Wat ik belangrijk vind, is het helende licht van de rede en fysieke nabijheid. Daarom vind ik dat we vooral bij elkaar moeten komen om met elkaar te praten en elkaar te begrijpen.’

Vanuit dat idee stelde Albrecht – die al acht jaar de scepter zwaait over De Balie – begin 2017 een ruimte beschikbaar aan de stichting Werkelijkheid in Perspectief, die als missie heeft om ‘belangrijke, maar controversiële onderwerpen te agenderen’. De stichting, een initiatief van Paul Cliteur, oud-politicus Frits Bolkestein en politicoloog Meindert Fennema van GroenLinks, organiseert een debatavond met de titel Waarom haten ze ons? over de achtergronden van islamitisch radicalisme.

Uiteenlopende islamcritici, zoals de Belgische schrijver Wim van Rooy, die tegen het Vlaams Belang aanschuurt, radicaliseringsexpert en PvdA-lid Halim el Madkouri en ook ­Cliteur, doen hieraan mee. 55 mensen bezoeken het debat. ­Bijdragen van een ‘extreemrechtse ­Nederlandse politieke partij’, zoals Eltahawy twee jaar ­later stelt, staan niet op het programma. Etahawy en de activisten doelen hier waarschijnlijk op Cliteur, die sinds 2015 verbonden is aan Forum voor Democratie.

Een voorstel

Wel wordt tijdens de publieke discussie na afloop van het debat door publicist Bernadette de Wit een voorstel geopperd om het ‘moslimvraagstuk’ op te lossen. Volgens De Wit – die zich van felle feministe ontpopte tot een onvermoeibare islamcriticus op internet – moeten er per westers land niet meer dan ‘1 tot 2 procent moslims’ zijn. Om tot dat aantal te komen, ­aldus De Wit die in het publiek zit, moet Nederland ‘eerst beginnen met het uitzetten van beroepsmoslims, daar gaat een goed signaal van uit naar gematigde moslims. Die gaan dan dimmen, ze zullen geen gebedsruimten en halal-kantines meer eisen in hogescholen. Ze gaan hun geloof privé thuis beleven. Dan is het probleem opgelost.’

Paul Cliteur reageert daarop met de woorden dat ‘jullie met dit soort maatregelen eigenlijk naar de meest controversiële en de meest uiterste maatregelen grijpen’. Volgens Cliteur kun je ook ‘voorzichtig’ beginnen. Gespreksleider Geerten Waling, een rechts georiënteerde publicist en vriend van FvD-leider Thierry Baudet, grijpt niet in en laat het gesprek begaan.

De consternatie over het debat is groot. Het Amsterdamse gemeentebestuur zegt het zelfs ‘heel voorstelbaar’ te vinden dat de gedane uitspraken strafbaar zijn. Toenmalig minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Lodewijk Asscher wijdt er een tweet aan: ‘Afgrijselijk. Afschuwelijk. En wat mij betreft nooit NORMAAL dat zo over mensen gesproken wordt.’

Albrecht neemt na de debatavond afstand van Bernadette de Wits uitspraken, én verdedigt tegelijkertijd het vrije debat. Volgens Albrecht voelt De Balie ‘geen greintje sympathie (…) met oproepen tot het al dan niet gedwongen verminderen van minderheden’. Maar: De Balie moet ook geen meningen in het fel gepolariseerde islamdebat willen schuwen omdat we ‘ons bewust moeten zijn van wat leeft’. Zijn critici zijn niet overtuigd. Oude tweets worden opgeduikeld waaruit zou moeten blijken dat er maar weinig licht zit tussen Albrechts opvattingen en de uitspraken van De Wit. Zoals die keer in 2015 dat Albrecht twittert ‘En dan zijn er nog steeds types die islamofobie een probleem vinden’, vlak na een jihadistische aanslag op een debatcentrum in Kopenhagen.

De debatavond en Albrechts Twitteruitspraken blijven nog lang doorsmeulen en van tijd tot tijd wordt het vuurtje opgepookt. Een klein, maar volhardend groepje antiracisme-activisten roept zelfs de hashtag #boycotdebalie in het leven en probeert een maand na het gewraakte debat vergeefs de linkse Amerikaanse journalist Sarah Kendzior uit De Balie weg te houden. Twee jaar later hebben ze met Mona Eltahawy meer succes.

‘Ik vind het fantastisch dat Eltahawy heeft afgezegd, nu is er eindelijk een brede discussie over De Balie’, zegt Frank van der Linde, een antiracisme- en pro-Palestina activist die als eerste Eltahawy op Twitter verzocht weg te blijven. In 2017 verklaarde Van der Linde – die onder andere procedeerde tegen PVV-leider Geert Wilders en een optreden van een 84-jarige Israëlische actrice verstoorde – nog te zullen stoppen met zijn activisme omdat hij ‘nergens trots op’ kon zijn. In 2018 werd hij weer actief en dit resultaat – de afzegging van Eltahawy – laat hij zich smaken. ‘Ik vind dat De Balie geboycot moet worden. Begrijp me goed, een debat mag scherp zijn, maar de grens moet getrokken worden bij racisme en bij het bespreken van deportatie. Dat heeft Albrecht niet gedaan omdat hij zelf een islamofoob is, kijk maar naar al zijn tweets waarin hij islamofobie vergoelijkt.’

Albrecht zucht diep. Geen enkele uitleg of blijk van afkeer lijkt zijn critici tevreden te stellen, zegt hij.

‘Het is schandalig wat er gezegd is. Woorden doen ertoe. Maar hoe vaak moet ik dat blijven zeggen? Een collega zei laatst dat het zo jammer is dat er geen fotograaf bij was die avond. Die had dan kunnen vastleggen hoe ik uitvoer tegen de organisatoren van het debat. Ik heb ze later gemaild dat ik het een heel betreurenswaardige gang van zaken vond allemaal. Sindsdien hebben we de stichting Werkelijkheid in Perspectief niet meer teruggevraagd.’

Ook het organisatorisch fiasco waar Eltahawy’s afzegging op is uitgelopen steekt bij Albrecht. De Balie-redacteuren hebben er maanden werk in gestoken om Nederland kennis te laten maken met de vrouw ‘die met veel verve en dapperheid haar opvattingen uitdraagt’. Er zijn andere activisten en ­feministen uitgenodigd om in een ­besloten setting met Eltahawy te discussiëren. Allemaal voor niets.

‘De afzegging heeft ons ook persoonlijk geraakt, omdat we al heel lang bezig zijn om ­feminisme en de rechten van minder­heden op de kaart te zetten.’

Eltahawy heeft vanuit identiteitspolitiek gehandeld, denkt Albrecht. Anders kan hij haar afzegging niet verklaren. Identiteitspolitiek reduceert volgens ­Albrecht mensen tot hun huidskleur, sekse of religie, en verhardt de verhoudingen tussen bevolkingsgroepen. ­Aanhangers van identiteitspolitiek ­beoordelen opvattingen niet op hun merites, maar op de seksuele of etnische achtergrond van de afzender. Ook De Balie is hier het slachtoffer van, denkt Albrecht. Wat ze ook zeggen of doen, ­volgens de identiteitspolitiekdenkers blijven ze een groep witte mensen bij elkaar die onder het mom van vrijheid van meningsuiting islamofobie bedrijven.

Albrecht ziet die gedachte terug in de opmerking die Eltahawy op Twitter plaatste, kort nadat ze publiekelijk haar lezing had afgezegd: ‘Alleen witte mensen kunnen het ‘vrije debat- en bespreek alle ideeën’-spelletje spelen. Ik ben niet wit. Dit is niet een theoretische aangelegenheid voor mij.’

Albrecht: ‘Op zaterdag, toen zij op Twitter werd bestookt met foute informatie, hebben wij Eltahawy gemaild en gezegd dat we niet achter de uitspraken van De Wit staan, dat we een open debatcentrum zijn, en dat ze ons altijd kan bellen of mailen als ze vragen heeft. Daar heeft ze niet op gereageerd. Pas op maandag mailde ze dat ze niet zou ­komen en dat haar besluit vaststaat.’

Wat bij Eltahawy de doorslag heeft gegeven, is ­onduidelijk – mails van de Volkskrant met vragen over haar contact met De Balie en haar besluitvorming werden niet ­beantwoord.

Ironie: het artikel waarmee Mona ­Eltahawy zich in 2012 wereldwijd in de kijker speelde had ook als titel Waarom haten ze ons? en vormt een felle aanklacht tegen de alomtegenwoordige vrouwenhaat in het Midden-Oosten. Vooral de politieke islamisten krijgen lik op stuk. ‘De islamistische haat jegens vrouwen brandt fel in de regio – nu meer dan ooit.’

Ook voor Albrecht blijft de vraag ‘Waarom haten ze ons?’ in relatie tot de islam een relevante. Sterker, sinds het ontspoorde debat in 2017 is het thema ­islamitisch radicalisme nog vaak behandeld in De Balie, zonder dat er voor vermindering van moslims werd gepleit.

Eltahawy’s afzegging heeft de reputatie van zijn debatcentrum ‘grote schade’ berokkend, vreest Albrecht. Wie ter linkerzijde wil zich associëren met een plek die door Eltahawy en antiracisme-activisten op Twitter is afgeschilderd als een podium voor extreem-rechts?

Het heeft zijn taak er moeilijker, maar niet onmogelijk op gemaakt, denkt hij. ‘Een van de lessen die we hieruit kunnen trekken is dat het ontzettend belangrijk is dat wij de grote, ­internationale sprekers die we graag in De Balie willen hebben ook opzoeken, zodat ze ons leren kennen en begrijpen waar wij voor staan. Dat vergt wel een groter budget, maar dat moeten we er voor over hebben. We willen alle geluiden in de samenleving recht doen, dat is onze taak als debatcentrum.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden